ต้นตอของเรื่องนี้ไม่ได้อยู่ที่“เจตนา”แต่อยู่ที่“ความสมบูรณ์ตามแบบของกฎหมาย” ทีมข่าวอาชญากรรม สอบถามมุมมองปัญหาที่มักเกิดขึ้น  และแนวทางกฎหมายที่อาจต้องรัดกุมขึ้น เพื่อตัดปัญหาขัดแย้งภายหลัง กับ  ดร.ศีรวิษ  สุขชัย  ทนายความและที่ปรึกษากฎหมาย  เจ้าของเพจทนายเบียร์ศีขี้ฟ้อง สะท้อนช่องโหว่และจุดตายทางกฎหมายที่พบบ่อย  พร้อมระบุความขัดแย้งส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากการ“เปลี่ยนใจ”กะทันหัน แต่เกิดจากการดำเนินการที่“ผิดขั้นตอน”หรือเข้าใจผิดในหลักกฎหมาย ดังนี้

1.สัญญาปากเปล่า หรือ “อุทิศให้ด้วยวาจา” ไม่ส่งผลต่อการโอนกรรมสิทธิ์ตามแบบ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์(ป.พ.พ.) มาตรา 525 กำหนดชัดว่า การให้ทรัพย์สินซึ่งถ้าจะซื้อขายกันจะต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่  การให้นั้นท่านว่าย่อมไม่สมบูรณ์  เว้นแต่ได้ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่

ในอดีตเจ้าของที่ดินมักอนุญาตด้วยวาจา มอบโฉนดตัวจริงไว้ให้วัด  หรือลงชื่อในกระดาษบันทึกข้อความธรรมดา  แต่ไม่เคยไปจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ที่สำนักงานที่ดิน  ผลคือในทางทะเบียน กรรมสิทธิ์ยังคงเป็นของเจ้าของเดิม 100 %  

เมื่อเจ้าของเดิมถึงแก่ความตาย ที่ดินแปลงนั้นจึงตกเป็น “ทรัพย์มรดก” ของทายาทตาม ป.พ.พ. มาตรา 1599 และ 1600 โดยชอบธรรม

2.ความสับสนระหว่าง “ที่ดินสาธารณสมบัติของแผ่นดิน” กับ “ที่ดินของเอกชนหรือวัด”  มีข้อกฎหมายตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาเคยวางหลักไว้ว่า  หากเจ้าของที่ดินแสดงเจตนายกที่ดินให้เป็น “สาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน” เช่น สร้างถนน ทางน้ำ หรือสวนสาธารณะ และมีประชาชนเข้ามาเริ่มใช้ประโยชน์ร่วมกันแล้ว  ที่ดินนั้นจะตกเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินทันทีตาม ป.พ.พ. มาตรา 1304 โดยไม่ต้องจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์

หลักการนี้ใช้ไม่ได้กับการยกที่ดินให้ “วัด” เพราะวัดเป็น“นิติบุคคลเอกเทศ” และที่ดินของวัดถือเป็น“ที่ธรณีสงฆ์” หรือ “ที่วัด” ตามพ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505  มิใช่สาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภทพลเมืองใช้ร่วมกัน การยกให้วัดจึงต้องตกอยู่ภายใต้บังคับของ ป.พ.พ. มาตรา 525 คือ ต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่เสมอ  มิเช่นนั้นกรรมสิทธิ์จะไม่โอนไป

3.การถือครองปรปักษ์ใช้ไม่ได้กับกรณี“ครอบครองโดยอาศัยสิทธิ”  หลายฝ่ายมักเข้าใจผิดว่า  หากวัดหรือชุมชนใช้ที่ดินมาเกิน 10 ปี จะได้กรรมสิทธิ์โดยการครอบครองปรปักษ์ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1382 แต่ในทางกฎหมาย หากจุดเริ่มต้นเกิดจากการที่เจ้าของที่ดิน“อนุญาตให้เข้าใช้ประโยชน์” จะถือว่าเป็นการครอบครองโดยอาศัยสิทธิของเจ้าของ ไม่ใช่การครอบครองด้วยเจตนายึดถือเพื่อตน  แม้จะครอบครองนาน  20 – 30 ปี ก็ไม่เกิดการครอบครองปรปักษ์ ทายาทจึงยังสามารถฟ้องขับไล่ได้

4.ปัญหา“ให้เพียงบางส่วน” แต่ไม่เคยรังวัดแบ่งแยก  เจ้าของเดิมมักบอกบุญว่าจะยกที่ดินให้ 1 ไร่ จากพื้นที่ทั้งหมด 10 ไร่  แต่ไม่มีการรังวัดแบ่งแยกโฉนดออกมา   เมื่อเวลาผ่านไปทายาทรับมรดกที่ดินรวมทั้งแปลง  ย่อมเกิดข้อพิพาทเรื่องแนวเขตและความไม่ชัดเจนของเจตนา

บริจาคอย่างไรให้สมบูรณ์ – ตัดปัญหาถึงรุ่นหลัง

ดร.ศีรวิษ   แนะว่าหากประสงค์จะอุทิศที่ดินเพื่อการกุศล  สาธารณประโยชน์  หรือศาสนาอย่างแท้จริง  ต้องดำเนินการตามขั้นตอนทางกฎหมาย“ให้เด็ดขาด”ตั้งแต่“ยังมีชีวิตอยู่” ดังนี้

 1.จดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ ณ สำนักงานที่ดินทันที(สำคัญที่สุด)

กรณีให้วัด  ต้องพาตัวแทนวัด (เช่น เจ้าอาวาส หรือไวยาวัจกรที่ได้รับมอบอำนาจ) พร้อมเอกสารสิทธิ์ที่ดิน ไปจดทะเบียน“ให้โดยเสน่หา” หรือโอนกรรมสิทธิ์ให้แก่วัด ณ สำนักงานที่ดินในเขตพื้นที่  ให้ชื่อผู้ถือกรรมสิทธิ์ในโฉนดเปลี่ยนเป็นชื่อ“วัด…” อย่างถูกต้อง

กรณีอุทิศให้เป็นทางสาธารณะหรือประโยชน์ส่วนรวม  ต้องแจ้งความประสงค์ต่อเจ้าพนักงานที่ดิน  เพื่อขอจดทะเบียนรังวัดแบ่งหักเป็นทางสาธารณประโยชน์หรือจดทะเบียนประเภท“สละที่ดินให้เป็นสาธารณประโยชน์” ลงในสารบัญจดทะเบียนหลังโฉนด เพื่อให้สิ้นสภาพการเป็นที่ดินเอกชนโดยสมบูรณ์

2.รังวัดแบ่งแยกแปลงให้ชัดเจนก่อนโอน

หากตั้งใจบริจาคเพียงบางส่วนของแปลงที่ดิน  ต้องยื่นคำขอ“รังวัดแบ่งแยกที่ดิน” ออกเป็นโฉนดแปลงใหม่ให้เรียบร้อยก่อน  แล้วจึงจดทะเบียนโอนเฉพาะแปลงที่แบ่งแยกนั้น  ห้ามใช้การปักเสาหรือตกลงแนวเขตกันเองด้วยวาจา

3.หากมีเงื่อนไข ให้จดทะเบียน“การให้โดยมีภาระติดพัน”

หากต้องการยกให้โดยมีข้อกำหนด เช่น ต้องใช้ที่ดินสร้างโรงพยาบาลหรือศูนย์การเรียนรู้เท่านั้น  ห้ามนำไปแสวงหาผลประโยชน์เชิงพาณิชย์  ควรระบุเงื่อนไขนี้ลงในสัญญาให้ และจดทะเบียนเป็น การให้โดยมีภาระติดพัน ตาม ป.พ.พ. มาตรา 528 เพื่อให้มีผลผูกพันตามกฎหมายอย่างชัดแจ้ง  หากผู้รับไม่ปฏิบัติตาม  ทายาทหรือผู้ให้สามารถฟ้องถอนคืนการให้ได้

4.กรณีประสงค์จะยกให้หลังเสียชีวิต  ต้องทำ“พินัยกรรม”ตามแบบที่กฎหมายกำหนด

หากยังต้องการใช้ประโยชน์ในที่ดิน“จนกว่าจะสิ้นชีวิต”  แต่ต้องการมอบให้เป็นสาธารณประโยชน์“หลังจากนั้น” ต้องทำพินัยกรรมให้ถูกต้องตามกฎหมาย(ป.พ.พ. มาตรา 1656 ขึ้นไป) เช่น พินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง ไปทำต่อหน้านายอำเภอหรือผู้อำนวยการเขต  ซึ่งมีความมั่นคงและโต้แย้งได้ยากที่สุด

พินัยกรรมแบบธรรมดา  ทำเป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี  ระบุผู้รับพินัยกรรมชัดเจน ลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานพร้อมกันอย่างน้อย 2 คน หรือระบุชื่อผู้จัดการมรดกที่มีความน่าเชื่อถือ  เพื่อให้มีหน้าที่โอนกรรมสิทธิ์ที่ดินแปลงดังกล่าวให้แก่วัดหรือหน่วยงานตามเจตนารมณ์โดยตรง

5.สื่อสารและทำบันทึกรับรู้ร่วมกับทายาท

แม้กฎหมายจะให้อำนาจเจ้าของกรรมสิทธิ์จัดการทรัพย์สินของตนเองได้อย่างสมบูรณ์ขณะยังมีชีวิต  แต่ในทางปฏิบัติ  การบอกกล่าว  ทำความเข้าใจ  หรือให้ทายาทร่วมลงลายมือชื่อเป็นพยานในการแสดงเจตนาบริจาค  จะช่วยตัดข้ออ้างเรื่อง“เจ้าของเดิมถูกหลอกลวง” หรือ“ขณะทำนิติกรรมมีภาวะสมองเสื่อมหรือไม่มีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์” ซึ่งเป็น “ข้อต่อสู้ยอดฮิต”ที่ทายาทมักหยิบยกมาใช้“ฟ้องเพิกถอน”นิติกรรมในภายหลัง

ดร.ศีรวิษ   ฝากทิ้งท้ายว่าบุญกุศลจากการบริจาคจะสัมฤทธิ์ผลอย่างยั่งยืนได้  ต้องเริ่มต้นจากความรัดกุมทางนิติกรรม การสละเวลาไปทำเรื่องที่สำนักงานที่ดินให้จบสิ้นในรุ่นเรา  ซึ่งไม่เพียงแต่ปกป้องเจตนารมณ์ของผู้ให้  แต่ยังเป็นการปกป้องลูกหลานไม่ให้ต้องตกเป็นจำเลยของสังคม  และปกป้องวัดหรือหน่วยงานสาธารณะไม่ให้ต้องเสียเวลาและงบประมาณในการต่อสู้คดีความในอนาคตด้วย.

ทีมข่าวอาชญากรรม  รายงาน