ดร.นพ.วรตม์ โชติพิทยสุนนท์ โฆษกกระทรวงสาธารณสุข และโฆษกกรมสุขภาพจิต อธิบายกับ “ทีมข่าวอาชญากรรม” ถึงสภาพจิตใจของผู้ประสบภัยว่า แต่ละคนมีการตอบสนองต่างกัน บ้างเกิดภาวะช็อกหรือถูกกระตุ้นรุนแรง จึงมีความเครียดสูง สับสน ซึ่งเป็นปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นได้ช่วงแรก และเมื่อระดับน้ำเพิ่มสูงโดยที่ผู้ประสบภัยไม่สามารถควบคุมได้ อาจทำให้เกิดความรู้สึกสูญเสียการควบคุม จึงอาจนำไปสู่ความรู้สึกไร้หนทางต่อสู้ เพิ่มความกลัวต่อการสูญเสียและความปลอดภัยในการดำเนินชีวิต
ผลกระทบอุทกภัย แต่ต่างจากภัยพิบัติอื่น?
ยกตัวอย่าง แผ่นดินไหวอาจเกิดขึ้นและจบลงในหลักวินาที ขณะที่อัคคีภัยอาจเกิดขึ้นในหลักนาทีหรือชั่วโมง แต่น้ำท่วม มีลักษณะของความยืดเยื้อ หากน้ำยังไม่ลดก็ต้องอยู่กับสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปเป็นเวลานาน
“น้ำท่วมจะมีเอกลักษณ์ประจำตัวของมันที่แตกต่าง ถ้ามันไม่ลด ถ้าท่วมขัง เราต้องอยู่กับภาวะที่หลายพื้นที่เริ่มเจอคือโคลน น้ำเน่า ประปาใช้ไม่ได้ สาธารณูปโภคหลักสูญเสียไป ไฟฟ้าไม่เข้า ระบบสุขอนามัยแย่ ไม่มีที่ทิ้งขยะ”
ภาวะเหล่านี้ทำให้ระดับความเครียดอาจไม่ลด เพราะยังต้องเผชิญปัญหาซ้ำเดิมในชีวิตประจำวัน และยังต้องอยู่กับความไม่แน่นอนของสถานการณ์ ขณะที่ความสูญเสียทางทรัพย์สินก็มีผลต่อจิตใจมาก เพราะบ้านและข้าวของเครื่องใช้เป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินชีวิต และสิ่งที่สร้างหรือสะสมมาทั้งชีวิต อาจเสียหายภายในเวลาอันรวดเร็ว
ผู้ประสบภัยในเมือง VS ต่างจังหวัด
ข้อสงสัยความต่างระหว่างผู้ประสบเหตุในสองพื้นที่ เรื่องนี้ ดร.นพ.วรตม์ ชี้ไม่สามารถระบุได้ว่ากลุ่มใดจะรับมือทางจิตใจได้ดีกว่ากัน เพราะแต่ละคนมีความสามารถรับมือและปรับตัวแตกต่าง ยกตัวอย่าง พื้นที่ประสบปัญหาเป็นประจำ เช่น อยุธยา ประชาชนจำนวนหนึ่งมีประสบการณ์รับมือกับน้ำท่วมและรู้ว่าจะต้องจัดการสถานการณ์อย่างไร กลับกัน ประชาชนในพื้นที่ต่างจังหวัดบางแห่งที่ไม่ได้เผชิญเหตุลักษณะเดียวกันเป็นประจำ ก็อาจรับมือได้ยากกว่า
ในพื้นที่ต่างจังหวัด “แรงกดดันสำคัญ”ประการหนึ่งคือ การสูญเสียต้นทุนชีวิต โดยเฉพาะผู้ที่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม อาจสูญเสียนาข้าว พืชผล หรือปัจจัยประกอบอาชีพ ขณะเดียวกันยังมีภาระหนี้สินที่ผูกพันกับฤดูกาล เช่น หนี้นอกระบบ หรือหนี้ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร(ธ.ก.ส.)ที่กู้มา เมื่อเกิดความเสียหายจึงอาจเพิ่มแรงกดดันด้านเศรษฐกิจ และส่งผลต่อสภาพจิตใจตามมา
“แม้คนในต่างจังหวัดอาจมีญาติหรือคนในชุมชนคอยช่วยเหลือและประคับประคองกัน แต่หากเกิดเหตุที่ทำให้ทั้งชุมชนได้รับความเสียหายพร้อมกัน ความสามารถในการพึ่งพากันก็อาจลดลง เพราะทุกคนต่างกำลังเผชิญกับความสูญเสียของตัวเอง”
ขณะที่ผู้ประสบภัยในเมือง ดร.นพ.วรตม์ เผยบริบทที่แตกต่างออกไป เนื่องจากคนเมืองคุ้นเคยกับการมีสาธารณูปโภคที่พร้อมใช้งาน เมื่อเกิดน้ำท่วม น้ำไม่ไหล ไฟดับ อินเทอร์เน็ตใช้ไม่ได้ อาจสร้างความเครียดได้มาก
นอกจากนี้ ยังมีปัจจัยเรื่องความโดดเดี่ยวทางสังคม เพราะคนที่อาศัยอยู่ในคอนโดหรืออาคารเดียวกัน อาจไม่เคยรู้จักหรือพูดคุยกันมาก่อน ทำให้เมื่อเกิดวิกฤตอาจไม่รู้ว่าจะช่วยเหลือหรือแลกเปลี่ยนความช่วยเหลือกันอย่างไร
อีกปัจจัยในพื้นที่เมืองคือ ปริมาณข้อมูลข่าวสารที่มีจำนวนมาก โดยเฉพาะช่วง 2-3 วันแรกของเหตุการณ์ ผู้ประสบภัยอาจได้รับทั้งข่าวจริง ข่าวลือ และข่าวปลอม รวมถึงข้อมูลที่มาพร้อมกับความโกรธหรือความขัดแย้ง ทำให้เกิดความเครียดสะสมเพิ่มขึ้นได้
ห้วงปรากฏความ“อ่อนไหว”ทางใจ
ดร.นพ.วรตม์ อธิบายว่า ผลกระทบมีหลายระยะ ระยะแรก คือ ช่วง 0-72 ชม. หรือ 3 วันแรก ซึ่งเป็น “ระยะฉุกเฉิน” หรือ Acute phase ร่างกายจะมุ่งไปที่การเอาตัวรอดเป็นหลัก ใช้พลังงานทั้งหมดเพื่อรับมือกับเหตุการณ์ ผลกระทบทางจิตใจช่วงนี้อาจยังไม่ถึงขั้นเป็นภาวะซึมเศร้า แต่สามารถพบอาการช็อก ตื่นตระหนก ตื่นกลัว หรือในบางคนอาจมีอาการด้านชา ไม่รู้สึกอะไรกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้น
หลังจากผ่านช่วงแรกไปประมาณ 1 สัปดาห์-1 เดือน แม้น้ำอาจเริ่มลดลงแล้ว แต่ผู้ประสบภัยจำนวนหนึ่งกลับต้องเริ่มเผชิญหน้ากับความเสียหายที่เกิดขึ้นจริง ไม่ว่าจะเป็นบ้าน รถ หรือทรัพย์สินต่าง ๆ รวมถึงภาระหนี้สินที่ยังคงอยู่ ทำให้ต้องใช้พลังงานในการจัดการกับผลกระทบที่ตามมา หลังจากพลังงานในช่วงวิกฤตถูกใช้ไปกับการเอาตัวรอด
ช่วงดังกล่าวอาจเริ่มพบอาการ เช่น นอนไม่หลับ ฝันร้าย หรือรู้สึกผวา เมื่อได้ยินเสียงน้ำหรือเสียงฝนตก ต้องติดตามอาการที่อาจเข้าข่ายภาวะเครียดเฉียบพลัน หรือ Acute Stress Disorder หลังเหตุการณ์วิกฤตสิ้นสุดลง
อย่างไรก็ตาม บางคนอาจยังไม่สามารถฟื้นตัวได้ เนื่องจากสถานการณ์น้ำท่วมยังไม่จบ เช่น น้ำยังคงขังอยู่ จึงจำเป็นต้องติดตามอาการต่อเนื่อง และเมื่อผ่านไปประมาณ 1 เดือน หากเหตุการณ์จบลงแล้ว แต่สภาพจิตใจของบางคนยังไม่สามารถกลับคืนมาได้ ก็อาจต้องติดตามปัญหาสุขภาพจิตอื่น ๆ เช่น ภาวะเครียดภายหลังเหตุการณ์สะเทือนขวัญ หรือ PTSD รวมถึงโรคซึมเศร้า โดยเฉพาะในคนที่ไม่สามารถกลับไปใช้ชีวิตตามปกติได้.
ทีมข่าวอาชญากรรม รายงาน
