คราบน้ำสีรุ้งจากเหตุน้ำท่วม พัดพาของเสียกากอุตสาหกรรมปนเปื้อนสารเคมีไหลลงสู่แหล่งน้ำ เสี่ยงต่อสุขอนามัยของชาวบ้านอย่างรุนแรง
มรดกบาป คสช.
แต่จะว่าไปแล้ว ปัญหาขยะพิษกับสังคมไทยไม่ใช่เรื่องใหม่ หากจำกันได้ก่อนหน้านี้สักเกือบ 10 ปี ไทยเคยเผชิญปัญหานำเข้าขยะพิษเกลื่อนเมือง จนเป็นข่าวใหญ่โต ทำให้รัฐบาลยุคนั้น ช่วงปี 62-67 ต้องประกาศห้ามนำขยะ 4 ชนิดเข้าประเทศ ทั้งขยะเทศบาล ขยะอิเล็กทรอนิกส์ เศษพลาสติก และยางรถใช้แล้ว เพื่อยับยั้งไม่ให้ไทยกลายเป็นถังขยะโลก แต่ ณ ตรงนี้ หลายคนก็สงสัย และตั้งคำถามตามมา แม้ไทยจะมีการห้ามนำเข้าขยะมาแล้ว แต่ทำไม? ประเทศเรายังกลายเป็นศูนย์รวมขยะ มีของเสียหลุดรอด ทำร้ายคนไทยได้มากมายอยู่ดี
ค้นหาสาเหตุส่วนหนึ่งต้องบอกว่าต้นตอมาจาก “มรดกบาป” ย้อนไปสมัยรัฐบาล พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา เมื่อ 20 ม.ค. 59 ที่มีคำสั่งคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ใช้อาศัยอำนาจตามมาตรา 44 ปลดล็อกกฎหมายผังเมือง เปิดทางให้โรงงาน 5 ประเภท รวมถึงโรงงานคัดแยก ฝังกลบ และรีไซเคิลขยะ สามารถตั้งในพื้นที่ไหนก็ได้ รวมถึงพื้นที่เกษตรกร หรือพื้นที่รับน้ำตามธรรมชาติ จากเดิมถูกจำกัดอย่างเข้มงวด ส่งผลให้โรงงานรีไซเคิล ขยายตัวอย่างรวดเร็วในไทย
กม.เบา-โรงขยะรุกคืบ
ขณะนั้นรัฐบาลให้เหตุผลว่าต้องการแก้ปัญหาขยะล้นเมือง และต้องนำขยะไปใช้ในโรงไฟฟ้าขยะ แต่ความจริงที่ปฏิเสธไม่ได้ จากคำสั่งดังกล่าว กลับกลายเป็นช่องโหว่ เปิดประตูให้กลุ่มทุนตั้งโรงงานจัดการขยะใกล้บ้านเรือนประชาชน และพื้นที่เกษตรกรรมง่ายขึ้น โดยไม่ต้องติดผังเมืองเหมือนในอดีต จนเกิดคำถามตามมาว่า นี่คือการแก้ปัญหาขยะ หรือการเปิดทางให้โรงงานขยะรุกคืบเข้าหาชุมชนกันแน่?
เพราะอย่างที่รู้กันอยู่เต็มอกอยู่แล้วว่า ระบบการป้องกันตรวจสอบคุ้มครองแบบไทย ๆ มักจะทำแบบ “วัวหายล้อมคอก” ปัญหาเกิดแล้วค่อยแก้ หรือเวลามีปัญหา ก็มักโยนกันไปมา ทำให้ประชาชนในพื้นที่ต้องแบกรับมลพิษอยู่ดี เพราะแม้ไทยจะมีกฎหมายอยู่ แต่ก็มีคำถามว่า ผู้คุมกฎนั้นบังคับใช้ได้จริงแค่ไหน รวมถึงความเหมาะสมในบทลงโทษต่าง ๆ เพียงพอหรือเปล่า
โรงคัดแยกพุ่ง 3 พันแห่ง
เพราะตาม พ.ร.บ.โรงงาน พ.ศ.2535 ฉบับล่าสุด ได้กำหนดฐานลักลอบทิ้งกากอุตสาหกรรมไว้ไม่เกิน 200,000 บาทเท่านั้น ซึ่งถูกกว่าค่าใช้จ่ายในการนำกากอุตสาหกรรมไปบำบัด หรือกำจัดให้ถูกต้องที่มีค่าใช้จ่ายสูง 4–5 แสนบาท หรือบางชนิดสูงถึง 1 ล้านบาท จึงทำให้โรงงานต่าง ๆ ไม่เกรงกลัวกฎหมาย และยอมวัดดวงลักลอบไปทิ้ง หากไม่มีใครเห็นก็รอดตัว แต่ถ้าดวงแตกถูกจับได้ ก็เสียค่าปรับเบากว่าแทน
ยิ่งลงลึกไปดูตัวเลข จากกระทรวงอุตสาหกรรม ในปัจจุบันพบว่า โรงงานคัดแยกและรีไซเคิล ประเภท 105 ประกอบกิจการคัดแยกหรือฝังกลบสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว และจำพวกที่ 106 ประกอบกิจการนำผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมที่ไม่ใช้แล้วหรือของเสียมาผลิตเป็นวัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ใหม่ ในไทยขยายตัวอย่างรวดเร็วมีรวม ๆ กันแล้วทั่วประเทศกว่า 3,000 แห่ง
นำเข้าเศษโลหะ 2 แสน ล.
เมื่ออุตสาหกรรมรีไซเคิลขยายเช่นนี้ ลำพังแค่การนำขยะจากในประเทศมารีไซเคิลอย่างเดียว จึงไม่เพียงพอ ส่งผลให้มีความต้องการนำเข้าเศษขยะจากต่างประเทศเข้ามารีไซเคิลในไทยตามมาด้วย โดยเฉพาะขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่มีมูลค่าสูง แต่ก็เป็นตัวการให้เกิดกากของเสีย ทำลายสุขอนามัยและสิ่งแวดล้อมรุนแรงเช่นกัน ส่งผลให้รัฐบาลยุคก่อน ตื่นตัวสั่งแบนห้ามนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์ และขยะอื่นรวม4 ชนิดเข้ามาในประเทศ แต่ยังคงอนุญาตให้นำเข้าเศษโลหะ และเศษยาง เข้าในไทยอย่างถูกกฎหมายอยู่
ผลจากการที่ยังเปิดให้นำเข้าเศษโลหะมาได้ถูกต้อง ก็ส่งผลให้ไทยกลายเป็นฮับรีไซเคิลขยะ โดยมียอดนำเข้าขยะ เศษเหล็ก เศษทองแดง และเศษอะลูมิเนียม เติบโตแบบน่าตกใจ ข้อมูลจากกรมศุลฯ ระบุว่าช่วง 3 ปีล่าสุดตั้งแต่ปี 67-69 ไทยนำเข้าเศษโลหะ 3 ประเภทนี้เข้ามารวมกันถึง 7.82 ล้านตัน เติบโตสูงสุดถึง 35% ในปี 68 คิดเป็นมูลค่ารวม 3 ปี 213,094 ล้านบาท ขยายตัวสูงสุดที่ 21%

ช่องทางลักลอบขยะพิษ
ลำพังตัวเลขการเติบโตขยะนำเข้าถูกกฎหมายก็น่ากังวลแล้ว แต่ที่แย่กว่านั้นก็คือ ผู้นำเข้าบางกลุ่มอาศัยช่องว่างนี้ นำขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่ผิดกฎหมาย ซุกซ่อนเข้ามากับเศษโลหะ รวมถึงใช้วิธีสำแดงเท็จ ซึ่งเรื่องนี้ทางกรมศุลกากร ในฐานะนายด่านที่คอยตรวจสอบ ก็ยอมรับว่ามีปัญหาจริง อย่างปีนี้จับกุมขยะอันตรายและของเสียไปได้แล้วมากกว่า 10 ล้านกิโลกรัม และผลักดันออกนอกประเทศไปได้แล้วประมาณ 50% หรือกว่า 5 ล้านกิโลกรัม
แต่การตรวจสอบทั้งหมด 100% ก็ไม่ใช่เรื่องง่าย เนื่องจากเศษโลหะกับขยะอิเล็กทรอนิกส์ มีความคล้ายคลึงกันการใช้วิธีเอกซเรย์ก็ไม่สามารถตรวจแยกได้ จะทำได้ก็คือต้องเปิดตู้ตรวจดูทางกายภาพเท่านั้น ซึ่งล่าสุดกรมศุลกากร ก็ได้สั่งปรับกำลังเจ้าหน้าที่ท่าเรือแหลมฉบัง มาเปิดตรวจขยะนำเข้าแบบ 100% หรือเปิดดูหมดทุกตู้ตามคำสั่งนายกรัฐมนตรี เพื่อไม่ให้ขยะผิดกฎหมายเล็ดลอดออกไป แต่ก็ต้องแลกด้วยต้นทุนการตรวจที่สูงขึ้น การใช้เวลาที่นานขึ้น เพราะแต่ละเดือนมีเศษโลหะเข้ามาไทยผ่านท่าเรือแหลมฉบังสูงถึง 14,600 ตู้คอนเทเนอร์ โดยเฉพาะจากญี่ปุ่น สหรัฐ และยุโรป
ส่วนที่จังหวัดปราจีนบุรี ที่เป็นอีกหนึ่งต้นตอของปัญหาก็พบว่า มีนิติบุคคลกลุ่มเสี่ยง 44 ราย แบ่งออกเป็นธุรกิจประเภทขยะที่ไม่เป็นอันตราย มีชาวต่างชาติร่วมถือหุ้นในบริษัท 41 ราย มีทั้งที่ถือหุ้นน้อยกว่า 50% และมากกว่า 50% ธุรกิจประเภทขยะที่เป็นอันตราย มีชาวต่างชาติร่วมถือหุ้นในบริษัทจำกัด 3 ราย ซึ่งกระทรวงพาณิชย์ได้เร่งตรวจสอบเพื่อดำเนินธุรกิจผิดกฎหมาย ขณะที่ในปัจจุบันทั่วประเทศ มีบริษัทจำกัดประกอบธุรกิจประเภทขยะและมีชาวต่างชาติร่วมถือหุ้น รวม 2,863 ราย แบ่งเป็น ธุรกิจประเภทขยะที่ไม่เป็นอันตราย มีชาวต่างชาติร่วมถือหุ้นในบริษัทจำกัด 2,568 ราย และธุรกิจประเภทขยะที่เป็นอันตราย 295 ราย
ชงห้ามนำเข้าเศษโลหะ-ยาง
อย่างไรก็ตาม เพื่อเป็นการแก้ปัญหาระยะยาว เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา กรมศุลกากร จึงได้ทำหนังสือให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องที่มีอำนาจ อย่างกรมการค้าต่างประเทศ และกรมควบคุมมลพิษ ออกประกาศห้ามนำเศษโลหะ และเศษยาง เข้าประเทศแบบถาวร เพื่อขจัดวงจรขยะและแก้ปัญหาลักลอบตั้งแต่ต้นทาง ล่าสุด กรมการค้าต่างประเทศ ในฐานะหน่วยงานที่มีอำนาจออกประกาศห้ามนำเข้าสินค้า
ก็เห็นด้วยกับแนวทางของกรมศุลกากร และได้ทำหนังสือด่วนที่สุดเสนอให้กรมควบคุมมลพิษ ซึ่งเป็นหน่วยงานหลักที่มีอำนาจหน้าที่ตามกฎหมายในการจัดการขยะมีพิษและของเสียอันตราย รวมถึงเป็นหน่วยงานรับผิดชอบหลัก ในการขับเคลื่อนพันธกรณีอนุสัญญาบาเซล เพื่อเสนอให้พิจารณากำหนดมาตรการห้ามนำเข้าสินค้าเศษโลหะและเศษยางอย่างครอบคลุม หลังจากกรมศุลกากรได้เสนอ
ให้กำหนดมาตรการในสินค้าเศษโลหะและเศษยาง เป็นสินค้าต้องห้ามนำเข้ามาในราชอาณาจักร เพื่อแก้ปัญหาลักลอบนำซากอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และของเสียอันตรายเข้าประเทศขั้นเด็ดขาด
ทั้งนี้เมื่อกรมควบคุมมลพิษพิจารณากำหนดหลักเกณฑ์ดังกล่าวเรียบร้อยแล้ว กระทรวงพาณิชย์ก็จะเดินหน้าออกประกาศกระทรวงพาณิชย์ตามขั้นตอนทางกฎหมายภายใต้ พ.ร.บ.การส่งออกไปนอกและการนำเข้ามาในราชอาณาจักรซึ่งสินค้า พ.ศ. 2522 เพื่อให้มาตรการมีผลบังคับใช้เป็นรูปธรรมต่อไป โดยประเมินกันไว้ว่าหากกฎหมายมีการบังคับใช้จริง ก็จะมีระยะเวลาเปลี่ยนผ่านประมาณครึ่งปีถึง 1 ปี เพื่อให้ผู้ประกอบการสามารถปรับตัวได้ และมีมาตรการขออนุญาตเฉพาะโรงงานที่ใช้วัตถุดิบในการผลิตของตนเองและไม่เกินกำลังการผลิตจริง มีใบรับรองการตรวจสอบก่อนการส่งออก รวมถึงผู้นำเข้าต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการส่งกลับหากพบขยะอันตรายที่ปะปนกันมาอีกด้วย
อย่างไรก็ตามการจะสั่งห้ามนำเข้าเศษโลหะ และยาง ได้จริงหรือไม่ และสามารถปฏิบัติได้รวดเร็วเพียงใด คงต้องขึ้นอยู่กับหน่วยงานหลักที่มีอำนาจหน้าที่ตามกฎหมายอย่างแท้จริงว่าจะเดินหน้าเรื่องนี้อย่างเต็มที่ อย่างหนักหน่วง มากน้อยเพียงใด เพราะก่อนหน้านี้ก็มีกระแสข่าวเกิดขึ้นมากว่ามีความพยายามที่จะยกเลิกการห้ามนำเข้าเศษโลหะ เพราะเกรงว่าจะกระทบต่ออุตสาหกรรมโรงงานรีไซเคิลโลหะในไทยจำนวนมาก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นคนดีมากกว่าคนไม่ดี อีกทั้งบางธุรกิจก็ยังต้องการใช้เหล็กรีไซเคิลที่มีราคาถูกกว่าด้วย
ยกเลิกคำสั่ง คสช.
ดังนั้นเรื่องการแก้ปัญหาขยะพิษอิเล็กทรอนิกส์จึงค่อนข้างอลวนอยู่ไม่น้อย เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกันถึง 4 หน่วยงาน ได้แก่ กรมควบคุมมลพิษ กรมโรงงานอุตสาหกรรม กรมศุลกากร กรมการค้าต่างประเทศ และแต่ละหน่วยงานก็สังกัดอยู่ต่างคนต่างกระทรวง การมีมุมมองเชิงนโยบายที่แตกต่างกัน หากปล่อยให้คุยกันเอง คงไม่จบง่าย ๆ แน่นอน รวมถึงอีกประเด็นคือการแก้คำสั่ง คสช. ที่ 4/2559 ที่เป็นกฎหมายพิเศษ ซึ่งเปิดทางให้ตั้งโรงไฟฟ้าขยะ โรงงานคัดแยก และโรงงานรีไซเคิลขยะได้ในเกือบทุกพื้นที่ ซึ่งที่ผ่านมา มีความพยายามและเสียงเรียกร้องจากภาคประชาชน ให้ยกเลิกคำสั่ง ดังกล่าว เพื่อให้โรงงานกำจัดขยะและกากอุตสาหกรรม
ต้องกลับมาอยู่ภายใต้กรอบของกฎหมายผังเมืองรวม และในโซนสีที่กฎหมายอนุญาตเท่านั้น
ดังนั้น เรื่องปัญหาขยะพิษ จึงกลายเป็นวาระแห่งชาติ ที่รัฐบาลและนายกรัฐมนตรีควรต้องแก้แบบจริงจัง เพราะเป็นปัญหาหมักหมมเชิงโครงสร้างสะสมมานานจากในอดีต และมีหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกัน เพราะถ้าหากไม่รีบทำอะไร น้ำลดขยะพิษผุดแบบนี้ จะกลายเป็นอีกปัญหาที่คอยซ้ำเติม สั่นคลอนความเชื่อมั่นของประชาชนต่อรัฐบาลเพิ่มอีกแน่นอน.
“วราวุธ”ปูพรมตรวจเข้ม

“วราวุธ ศิลปอาชา” รมว.อุตสาหกรรม หนึ่งในรัฐมนตรีที่รู้เรื่องปัญหานี้ดี เพราะในอดีตเคยทำเรื่องนี้ ตั้งแต่สมัยเป็น รมว.ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ล่าสุดได้สั่งตั้ง 50 ทีมปูพรมตรวจโรงงานกำจัดกากในพื้นที่เป้าหมาย 5 จังหวัด ระยอง, ชลบุรี, ฉะเชิงเทรา, สมุทรปราการ และปราจีนบุรี ซึ่งมีโรงงานจำพวก 105 และ 106 รวมกันกว่า 1,500 โรงงาน โดยเร่งดำเนินการ 3 มาตรการหลัก ระหว่างที่รอร่าง พ.ร.บ.จัดการกากอุตสาหกรรม พ.ศ. … ซึ่งอยู่ในขั้นตอนการเปิดรับฟังความคิดเห็นจากประชาชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และแก้ไขเพิ่มโทษการกระทำผิดในพ.ร.บ.โรงงานอุตสาหกรรม ที่จะเพิ่มโทษปรับหลักสิบล้านบาทขึ้นไป และมีการยึดทรัพย์ของผู้กระทำผิด โดยเริ่มจากสั่งปูพรมตรวจเข้ม 50 ทีม ลงพื้นที่ตรวจโรงงานทั้งหมด แบ่งเป็นจังหวัดละ 10 ทีม ทำงานร่วมกับฝ่ายปกครองและหน่วยงานในพื้นที่ คาดว่าภายใน 1-2 เดือนนี้จะได้ข้อมูลและรายชื่อโรงงานที่ทำผิดกฎหมายทั้งหมดเพื่อดำเนินการเด็ดขาด
นอกจากนี้ จะบังคับใช้กฎหมายสูงสุด หากพบโรงงานใดทำไม่ถูกต้อง จะดำเนินการปิดและยึดใบอนุญาตทันที รวมถึงเอาผิดตามกฎหมายสิ่งแวดล้อม หากมีการลักลอบนำไปทิ้งนอกพื้นที่ โรงงานต้องรับผิดชอบนำกลับมาจัดการ พร้อมถูกฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายตาม พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ที่สำคัญขอให้ผู้นำท้องถิ่นช่วยเป็นหูเป็นตา ฝากถึงกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และนายก อบต. หากพบเบาะแสโกดังหรือจุดพักขยะแปลกปลอมในพื้นที่ สามารถแจ้งเบาะแสมาทางกระทรวงอุตสาหกรรมได้ที่สายด่วน 1564 สแตนด์บาย 24 ชั่วโมง
แนะสารพัดทางออก

“กมล กมลตระกูล” นักวิชาการอิสระ เผยแพร่บทความ เรื่อง วิกฤติขยะพิษและกากอุตสาหกรรม โทษใครดี? จำเลยมีเยอะ โดยส่วนหนึ่งได้นำเสนอทางออกและการแก้ไขปัญหา แยกเป็นด้านนโยบายและกฎหมาย ที่ระบุว่า รัฐบาลควรใช้หลัก Polluter Pays Principle (PPP) บังคับใช้แนวคิดผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่ายค่าความเสียหายและค่าชดเชยผู้ได้รับผลกระทบ อย่างเคร่งครัด โดยให้โรงงานต้นทางต้องรับผิดชอบร่วมกับบริษัทขนส่งและบริษัทกำจัด หากพบว่าขยะของตนถูกทิ้งผิดวิธี รวมทั้งปรับปรุงระบบติดตามเรียลไทม์ โดยใช้จีพีเอสติดรถขนส่งกากพิษทุกคัน และใช้ระบบสำรวจดิจิทัล เชื่อมข้อมูลระหว่างผู้ผลิต ขนส่ง และโรงบำบัด เพื่อปิดช่องโหว่ขยะหายระหว่างทาง และเพิ่มโทษทางอาญาและแพ่งให้หนักมากขึ้น
ขณะที่ด้านโครงสร้างและการจัดการ ได้เสนอให้ห้ามนำเข้าขยะพิษ/พลาสติกปนเปื้อนจากต่างประเทศเด็ดขาด โดยยุติข้อยกเว้นโควตานำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์และเศษพลาสติก เพื่อไม่ให้ไทยกลายเป็นถังขยะพิษของโลก รวมทั้งให้การสนับสนุนอุตสาหกรรมกำจัดขยะที่ได้มาตรฐาน : ส่งเสริมการลงทุนโรงงานกำจัดที่ใช้เทคโนโลยีสูง เช่น เตาเผาอุณหภูมิสูงระบบปิด หรือการแปลงเป็นพลังงาน เพื่อลดต้นทุนกำจัดในระบบให้แข่งขันกับโรงงานเถื่อนได้ รวมถึงการสร้างเครือข่ายภาคประชาชนเฝ้าระวังและกองทุนฟื้นฟู โดยจัดตั้งกองทุนฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมที่จัดเก็บเงินสะสมจากโรงงานอุตสาหกรรมทุกประเภท ไว้ใช้เยียวยาชาวบ้านทันทีเมื่อเกิดเหตุ โดยไม่ต้องรอคดีความสิ้นสุด รวมถึงดึงภาคประชาสังคมมาร่วมทำงานด้วย
ทีมเศรษฐกิจ



