สถานการณ์ที่เกิดขึ้นนี้ รศ.ดร.อัจฉรา ชลายนนาวิน คณบดีคณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) สะท้อนผ่าน “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” ไว้น่าสนใจว่า แก่นแท้วิกฤตินี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เกิดจาก “ช่องว่างด้านธรรมาภิบาล” และ “ความรับผิดชอบต่อสาธารณะ” ที่สะสมมายาวนาน จนทำให้โครงสร้างการกุศลเป็นแดนสนธยาที่ไร้การตรวจสอบ

รศ.ดร.อัจฉรา ชลายนนาวิน

สำหรับช่องโหว่แรกที่ทำให้เกิดปัญหานี้ขึ้น นักวิชาการธรรมศาสตร์คนเดิมชี้ว่า คือ “อำนาจเบ็ดเสร็จที่กระจุกตัว” โดยเฉพาะอำนาจทางการเงินที่กระจุกตัวอยู่ในมือคนเดียว แม้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์จะระบุไว่า การจัดตั้งมูลนิธิขึ้นมาได้จำเป็นต้องมีคณะกรรมการอย่างน้อย 3 คนก็ตาม แต่ในทางปฏิบัติจริงกลับพบว่ามูลนิธิหลายแห่งกลับเขียนระเบียบข้อบังคับภายในเปิดทางให้ประธานหรือบุคคลคนเดียว มีอำนาจลงนามสั่งจ่าย ทำธุรกรรม โอนย้ายเงินได้ โดยไม่ต้องขอความยินยอมหรือมติเห็นชอบจากคณะกรรมการคนอื่น

ส่วนช่องโหว่ที่สองคือ “ปัญหาผลประโยชน์ทับซ้อน” เพราะกฎหมายไทยไม่ได้มีบังคับให้กรรมการมูลนิธิต้องเปิดเผยความสัมพันธ์ว่ามีความเกี่ยวโยงทางสายเลือด เป็นคู่สมรส ญาติพี่น้อง หรือมีผลประโยชน์ทางธุรกิจร่วมกันหรือไม่ จึงเป็นช่องโหว่ให้เกิดการเข้ามาผูกขาดอำนาจ ยิ่งไปกว่านั้น มูลนิธิยังไม่มีข้อบังคับให้ต้องเปิดรับสมาชิกเพื่อจัดการเลือกตั้งคณะกรรมการบริหารเหมือนกับสมาคม ส่งผลให้อำนาจบริหาร การคุมงบประมาณ และผลประโยชน์กระจุกตัว โดยไร้กลไกถ่วงดุล

ขณะที่ช่องโหว่ที่สามที่ทำให้เป็นปัญหา คือ “ระบบจัดเก็บภาษีและการตรวจสอบบัญชีที่ล้าหลัง” แม้หลักการสากลจะยกเว้นภาษีให้แก่เงินบริจาคที่ได้มาโดยเสน่หา แต่ความเป็นจริง มูลนิธิมักมีรายได้ทางอ้อมจากช่องทางอื่นร่วมด้วย ไม่ว่าจะเป็นดอกเบี้ยเงินฝาก หรือค่าเช่าที่ดิน และอสังหาริมทรัพย์ ซึ่งกฎหมายระบุชัดว่าเป็นเงินได้พึงประเมิน (ทว่ามูลนิธิจำนวนมากกลับละเลยการยื่นแบบแสดงรายการภาษีอย่างจงใจ ประกอบกับระบบการตรวจสอบบัญชีประจำปีมักเลือกจ้างผู้สอบบัญชีภายนอกตามงบที่จำกัด จึงทำหน้าที่เพียงแค่ตรวจทานเอกสารพื้นฐานบนหน้ากระดาษ แต่ไม่เคยมีอำนาจเจาะลึกเส้นทางการเงินที่แท้จริง

นักวิชาการธรรมศาสตร์สะท้อนว่า ปัญหาจากช่องว่างเหล่านี้ เหมือนจะยิ่งขยายกว้างมากขึ้น เมื่อหน่วยงานอย่างกระทรวงมหาดไทย หรือสำนักงานเขตและที่ว่าการอำเภอ มีภาระงานประจำล้นมือ ทั้งขาดบุคลากรและเครื่องมืองในการสืบสวน ทำให้การลงพื้นที่สุ่มตรวจเส้นทางการเงินเชิงลึกจึงแทบไม่เคยเกิดขึ้นจริง ที่สำคัญยังมีปัญหาจาก “รอยต่อการกำกับดูแล” เช่น ถึงแม้สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) มีอำนาจตามกฎหมายเข้าไปตรวจค้นได้เฉพาะมูลนิธิหรือองค์กรที่รับเงินอุดหนุนจากภาครัฐเท่านั้น แต่องค์กรการกุศลที่ระดมเงินบริจาคโดยตรงจากประชาชนทั่วไป สตง. กลับไม่มีอำนาจแตะต้อง ในขณะที่ประชาชนที่เป็นผู้บริจาคก็ขาดช่องทางร้องเรียนที่ปลอดภัย เมื่อพบพิรุธก็มักไม่กล้าส่งเสียงหรือแจ้งความดำเนินคดี เพราะกลัวการถูกทนายความประจำมูลนิธิฟ้องร้องกลับ ทำให้ประชาชนหลายคนไม่กล้าเสี่ยงฟ้องร้องหากพบความผิดปกติ

“เมื่อไม่มีผู้เสียหายกล้าเสี่ยงแจ้งความ เจ้าหน้าที่ก็ไม่เข้ามาตรวจสอบ วงจรนี้จึงดำเนินต่อไปโดยไม่มีผู้ใดแตะต้อง จนเกิดเป็นปัญหาวนลูปซ้ำ ๆ แบบนี้ จนทำให้สังคมเริ่มตั้งคำถามเกี่ยวกับการทำบุญผ่านรูปมูลนิธิดังขึ้นเรื่อย ๆ”

ทีมสกู๊ปเดลินิวส์