“เครื่องแขวนไทย” หนึ่งในศิลปะการจัดดอกไม้ที่ฉายชัดความงาม ความประณีตของงานดอกไม้สด งานช่างดั้งเดิมแขนงหนึ่งของไทย เครื่องแขวนดอกไม้สดยังเป็นศิลปะแห่งการสร้างสรรค์ร่วมสมัย
นำเรื่องน่ารู้ชวนค้นลึกงานหัตถศิลป์ งานดอกไม้สด ชวนรู้จักเครื่องแขวนไทย การจัดดอกไม้ที่มีเอกลักษณ์ที่มากกว่าความงาม โดย ดร.ภูวรา ธนกุลราเชนทร์ อาจารย์ประจำสาขาคหกรรมศาสตร์ คณะเทคโนโลยีคหกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลกรุงเทพให้ความรู้ประเด็นนี้ว่า เครื่องแขวนในงานดอกไม้สดจะใช้ดอกไม้กลิ่นหอม อย่างเช่น จำปี จำปา มะลิ พิกุล ดอกพุด ฯลฯ นำมาร้อยเรียงสร้างสรรค์อย่างประณีต
เครื่องแขวนใช้สำหรับประดับตกแต่ง นอกจากความสวยงาม กลิ่นหอมจากดอกไม้และความสวยงามของเครื่องแขวนยังให้ความผ่อนคลาย อย่าง บ้านเรือนไทยสมัยก่อน ช่องหน้าต่างสูงจะตกแต่ง ประดับด้วยเครื่องแขวน เมื่อลมพัดผ่านดอกไม้จากเครื่องแขวนจะส่งกลิ่นหอม เติมบรรยากาศให้กับบ้าน สร้างความสุขความสบายใจกับผู้อยู่อาศัย รวมถึงแขกที่มาเยือนบ้าน กลิ่นหอมจากดอกไม้เสมือนสเปย์ปรับอากาศ
อาจารย์ประจำสาขาคหกรรมศาสตร์ ดร.ภูวราอธิบายเพิ่มอีกว่า คนสมัยก่อนช่างคิดสร้างสรรค์ มีความเป็นเลิศ อย่างงานดอกไม้สดเครื่องแขวน นอกจากให้ความสวยงาม ยังสร้างบรรยากาศให้กับสถานที่ บ้านเรือนที่พักน่าอยู่อาศัย น่ามอง อีกทั้งกลิ่นหอมจากแนวคิดนี้ยังนำไปใช้ประโยชน์สร้างสรรค์ต่อยอดต่อไปอีกหลายมิติ
นอกจากดอกไม้สดวัสดุเด่นของเครื่องแขวน ปัจจุบันยังมีความหลากหลายของวัสดุเพิ่มเข้ามาร่วมสืบสานความงดงามของเครื่องแขวนไทย อย่างเช่น ผ้า คริสตัล กระดาษ ดินปั้น ลูกปัด ฯลฯ ซึ่งสามารถนำมาประดิษฐ์สร้างสรรค์ทดแทนดอกไม้จริง ยืดอายุดอกไม้
เครื่องแขวนดอกไม้สดใช้ในโอกาสพิเศษๆ แต่อย่างไรแล้ว เครื่องแขวนไทยไม่เคยห่างหายไป วัดวาอาราม สถานที่ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นร้านอาหารไทยที่ตกแต่งสไตล์ไทย สปา นิยมนำเครื่องแขวนมาตกแต่ง อีกทั้งวัสดุที่ใช้แทนดอกไม้สด อย่างเช่น ผ้า ดินปั้นซึ่งนำมาทำดอกพุด ดอกจำปี จำปา ฯลฯ ก็สามารถเติมกลิ่นหอมลงไปได้
ขณะเดียวกันเครื่องแขวนปรับเปลี่ยนก็พัฒนาไปตามยุคสมัย อย่างเช่น ลูกปัด คริสตัล ก็นำมาเรียงร้อยทำเป็นเครื่องแขวน จากขนาดใหญ่ก็ปรับลดขนาด ย่อส่วนลง ทำเป็นพวงกลาง หรือขนาดเล็กลง ทำเป็นที่ห้อยกระเป๋า เป็นของที่ระลึกในวาระโอกาสต่างๆ โดยยังคงบทบาทสืบสานต่อยอดงานฝีมือไทย งดงามร่วมสมัย
“เครื่องแขวนไทยเป็นงานดอกไม้ที่มีเอกลักษณ์ มีความงามความประณีต ทั้งมีความเป็นมายาวนาน โดยงานดอกไม้สดมากด้วยศาสตร์ความรู้หลายแขนงของงานดอกไม้ และเป็นพื้นฐานสำคัญ”
ดร.ภูวราเล่าอีกว่า เครื่องแขวนไทยใช้ได้หลายโอกาส ทั้งในงานมงคลและอวมงคล อย่างเช่น “พู่กลิ่น” หนึ่งในเครื่องแขวนไทย ลักษณะเป็นพวงดอกไม้ขนาดเล็ก ใช้ทั้งในงานมงคลและอวมงคล โดยความต่างจะต่างกันที่ชั้น อย่างในงานมงคลจะใช้เลขคี่เช่น ขณะที่งานอวมงคลจำนวนชั้นจะเป็นเลขคู่
จากที่กล่าวเครื่องแขวนไทย นิยมแขวนไว้ตามช่องหน้าต่าง ประตู นำมาตกแต่งสถานที่ซึ่งแบ่งเป็นประเภท 2 มิติและ 3 มิติ อย่างเช่น ตาข่ายหน้าช้าง กลิ่นตะแคง พวงแก้ว พวงกลาง แบบระย้า โคมจีน โคมฝรั่ง ฯลฯ โดยสองมิติ ลักษณะแบนมองเห็นทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ขณะที่สามมิติมองเห็นได้รอบทิศทาง
“เครื่องแขวนไม่ว่าจะเป็นรูปแบบใด สองมิติหรือสามมิติซ่อนไว้ด้วยศาสตร์ความรู้งานดอกไม้หลายแขนงมาก ทั้งในด้านรูปแบบจากที่กล่าวปรับเปลี่ยนไปตามวัสดุ หรือการออกแบบสร้างสรรค์ของผู้ประดิษฐ์ อาจเพิ่มลวดลาย ลูกเล่น อุบะ ตุ้งติ้ง ฯลฯ ต่อยอดจากพื้นฐานเดิมของเครื่องแขวน”
สำหรับงานดอกไม้สดมีครบพร้อมทั้งการร้อย การกรองดอกไม้ ฯลฯ งานเครื่องแขวนก็เช่นกันขึ้นอยู่กับผู้สร้างสรรค์ ผู้ประดิษฐ์อยากสร้างสรรค์งานให้มีความวิจิตรอย่างไร จะใช้ดอกข่าตูม ดอกข่าแหลม ใช้จำปี ดอกมะลิ ดอกพุด หรือวัสดุใดๆ ก็มีความเป็นไปได้ โดยปัจจุบันคนรุ่นใหม่สร้างสรรค์ คิดค้นเชื่อมโยงใช้วัสดุอุปกรณ์ต่างๆ นำมาใช้ นำมาทดลองมีความหลากหลาย สวยงามวิจิตร และร่วมสมัย
เครื่องแขวนไทยในรูปแบบต่างๆ ยังคงนำมาใช้ตกแต่งสถานที่ ใช้ในงานพิธี อย่างที่เล่าไว้ข้างต้น บ้านเรือน หรือสถานที่ที่ต้องการบรรยากาศไทยโมเดิร์น หรือสไตล์ไทย เครื่องแขวนจะเป็นสิ่งหนึ่งที่ได้รับเลือก นำมาตกแต่ง แต่วัสดุอาจเปลี่ยนไป จากดอกไม้สดอาจปรับเปลี่ยน เป็นผ้า เป็นกระดาษ ฯลฯ นำมาสร้างสรรค์ อาจตกแต่งเป็นโคมไฟ แชนเดอเลียร์ สร้างความสวยงาม ความหลากหลาย โดยล้วนแต่พัฒนาจากเครื่องแขวน
“เครื่องแขวนยังคงใช้กันอยู่ แต่อาจไม่ทันสังเกตกัน สองสามปีมานี้เครื่องแขวนกลับมาเป็นที่สนใจ อย่างช่วงวันวิสาขบูชาที่ผ่านมา มีการจัดทำ โคมตรา ซึ่งก็เป็นเครื่องแขวนไทย โคมไฟประดับที่จัดทำขึ้นเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ออกแบบให้มีตราสัญลักษณ์ของหน่วยงาน ประดับตกแต่งอย่างวิจิตร ทั้งมีความหลากหลายในรูปแบบการสร้างสรรค์ จะเห็นว่านอกจากดอกไม้สด จะมีการใช้วัสดุอื่นๆ อย่างเช่น โครเชต์ ใช้เทคนิคการถัก หรือใช้ลูกปัดก็ให้ความสวยงาม น่าสนใจ”
ผู้ประดิษฐ์รุ่นใหม่ให้ความสนใจงานเครื่องแขวน ทั้งในด้านเทคนิค วัสดุ มองว่าเป็นเรื่องที่ดี เป็นสิ่งที่จะช่วยต่อยอดรักษา แต่อย่างไรแล้ว ความสร้างสรรค์ การนำเสนอไอเดียใดๆ ก็ต้องไม่ลืมรากฐานความดั้งเดิม จุดเริ่มต้นของงานเครื่องแขวนไทย ต้องเก็บรักษาคุณค่าเหล่านี้ไว้ให้สมบูรณ์ ไม่หายไปและส่งต่อไปในอนาคต ได้คงอยู่อย่างมั่นคง
ในมิติของงานดอกไม้ อาจารย์ประจำสาขาคหกรรมศาสตร์ ดร.ภูวรา ทิ้งท้ายให้ไอเดียการจัดดอกไม้อย่างง่ายๆ เพิ่มความสดชื่นให้กับบ้าน หรือจัดดอกไม้บูชาพระ โดยนำดอกไม้ ใบไม้ที่มี ที่ปลูกอยู่ในบ้านมาสร้างสรรค์ “ต้นไม้ที่แต่ละบ้านปลูกไว้มีความหลากหลาย โดยไม้หอม ไม้ดอกส่วนใหญ่ที่พบมีทั้ง มะลิ พวงคราม แก้ว บางบ้านปลูกมะกรูด ปลูกพืชผักอย่างตะไคร้ ใบเตย ฯลฯ ก็สามารถนำมาจัดแจกัน นำมาตกแต่งบ้านได้ อย่าง พวงคราม ไม้ดอกสีสวย หากนำดอกไม้มาจัดอาจเสียบกับก้านมะพร้าวเป็นช่วงสั้นๆ และรวบเข้ากับ ใบเตย ซึ่งให้กลิ่นหอมนำมากำเป็นช่อเล็กๆ หรือพับใบเตย เป็นดอกกุหลาบปักแจกันก็สามารถทำได้ง่ายๆ เช่นเดียวกับ ดอกมะลิ นำมาเสียบไม้ปักแจกันก็สวยงาม ให้กลิ่นหอม ถวายพระที่บ้านอย่าง เรียบง่าย ไม่ยุ่งยาก
สำหรับใบไม้ ก็นำมากรอง นำมาประดิษฐ์สร้างสรรค์จัดแจกัน สวยงาม โดดเด่นได้เช่นกัน อย่างเช่น ใบเตยนำมาพับเป็นรูปสามเหลี่ยมแล้วนำไปติดกับลูกมะกรูดก็เป็นเครื่องหอมอย่างหนึ่ง สามารถนำไปวางตามมุมบ้าน ให้กลิ่นหอมสดชื่น หรือแม้แต่ เปลือกส้ม ก็นำใช้ได้ โดยหลังจากนำเนื้อส้มออกหมด เปลือกที่เหลือ นำมาตัด กรีดเป็นกลีบเรียงซ้อนเป็นดอกไม้ก็ให้กลิ่นหอม
ตะไคร้ นำมาทำเป็นเครื่องแขวน ให้กลิ่นหอม หรือนำมาพับทำดอกข่า จัดเรียงจัดช่อ ส่วน ใบมะกรูด นำมาเจียนกลีบนำมาร้อย หรือพับมัดเป็นดอกข่า รวมถึงพืชผักที่นำมาทำอาหารก็ทำได้อีกเช่นกัน โดยไม่จำเป็นต้องเป็นดอกไม้เพียงอย่างเดียว นำเทคนิคงานดอกไม้สดนำมาสร้างสรรค์ เพิ่มความพิเศษให้กับการจัดแจกัน จัดดอกไม้ได้ลงตัว สวยงาม
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
