กระแสความนิยมพืชเศรษฐกิจทางเลือกกำลังเปิดโอกาสใหม่ให้เกษตรกรไทย โดยเฉพาะ “สะตอพันธุ์ตรัง 1” ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นสะตอสายพันธุ์เด่นของประเทศ หลังเครือข่ายเกษตรกรผู้ปลูกสะตอพันธุ์ตรัง 1 แปลงใหญ่ ตำบลช่อง อำเภอนาโยง จังหวัดตรัง สามารถเก็บผลผลิตเชิงการค้าปีแรกได้สำเร็จ พร้อมทำราคาหน้าสวนสูงถึงฝักละ 5-7 บาท สะท้อนศักยภาพของพืชเศรษฐกิจที่กำลังเป็นที่ต้องการของตลาด

แปลงดังกล่าวนับเป็น แปลงต้นแบบและแปลงใหญ่แห่งแรกของประเทศไทย ที่ปลูกสะตอพันธุ์ตรัง 1 บนพื้นที่กว่า 5 ไร่ ภายใต้การรวมตัวของเครือข่ายเกษตรกรกว่า 50 ราย ร่วมพัฒนากับศูนย์วิจัยพืชสวนตรัง เพื่อขยายพันธุ์สะตอคุณภาพสู่เกษตรกรทั่วประเทศ

ความโดดเด่นของสะตอพันธุ์ตรัง 1 คือให้ผลผลิตเพียงหลังปลูกประมาณ 3 ปีครึ่ง และมีข้อได้เปรียบเหนือสะตอทั่วไป เพราะสามารถออกฝักได้ ปีละ 2 ครั้ง คือช่วงเดือนเมษายน และเดือนกรกฎาคม-สิงหาคม ขณะที่สะตอพื้นเมืองส่วนใหญ่ให้ผลผลิตเพียงปีละครั้ง

นอกจากผลผลิตนอกฤดูแล้ว ยังมีจุดขายสำคัญคือเป็น “สะตอข้าว” เมล็ดใหญ่ เรียงชิดกัน ฝักตรงยาว กลิ่นฉุนน้อย รสหวานมัน ฝาดน้อย และสามารถรับประทานได้ทั้งเปลือก จึงได้รับความนิยมจากผู้บริโภคมากขึ้น

สายพันธุ์ดังกล่าวเป็นผลงานวิจัยของศูนย์วิจัยพืชสวนตรัง ใช้เวลาพัฒนานานเกือบ 10 ปี ก่อนกรมวิชาการเกษตรรับรองให้เป็นพันธุ์สะตอคุณภาพ และผลักดันให้ขยายพันธุ์สู่เกษตรกรทั่วประเทศ

นายสถิตย์ รัมนา ประธานกลุ่มผู้ปลูกสะตอพันธุ์ตรัง 1 แปลงใหญ่ เปิดเผยว่า ปัจจุบันปลูกสะตอกว่า 30 ต้น โดยเริ่มให้ผลผลิตแล้วประมาณ 10 ต้น แต่ละต้นให้ผลผลิตราว 100 ฝักในปีแรก จำหน่ายหน้าสวนในราคาฝักละ 4-7 บาท สร้างรายได้เฉลี่ยหลายพันบาทต่อวันในช่วงเก็บเกี่ยว ความต้องการต้นพันธุ์ก็เพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ปัจจุบันจำหน่ายต้นพันธุ์ในราคาต้นละ 100 บาท แต่ผลผลิตหมดแล้วทั้งปี ผู้สนใจต้องจองล่วงหน้าสำหรับปีถัดไป เนื่องจากกำลังการผลิตยังไม่เพียงพอต่อความต้องการ

นอกจากสะตอแล้ว เกษตรกรยังใช้พื้นที่ปลูก มะขามป้อมยักษ์ แซมไว้กว่า 10 ต้น เพื่อสร้างรายได้ระหว่างรอสะตอให้ผลผลิต โดยผลผลิตทั้งหมดเป็นระบบปลอดสารเคมี และมีโรงพยาบาลห้วยยอดรับซื้อในราคากิโลกรัมละ 50 บาท เพื่อนำไปผลิตยาสมุนไพร

ความน่าสนใจคือ วิธีเก็บผลมะขามป้อมที่กลายเป็นเอกลักษณ์ของสวน ด้วยการใช้ “ร่ม” กางรองรับผลที่หล่นจากต้น แทนการใช้ภาชนะทั่วไป ช่วยลดความเสียหายของผลผลิต

สะตอพันธุ์ตรัง 1 ไม่ได้โดดเด่นเพียงด้านการตลาด แต่ยังมีคุณค่าทางโภชนาการ ทั้งใยอาหารสูง ช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด ช่วยระบบขับถ่าย ลดอาการท้องผูก อุดมด้วยแคลเซียม วิตามินซี และสารทริปโตเฟนที่ช่วยให้ผ่อนคลาย ขณะที่มะขามป้อมยักษ์ก็เป็นสมุนไพรสำคัญที่มีวิตามินซีและสารต้านอนุมูลอิสระสูง เป็นที่ต้องการของอุตสาหกรรมสุขภาพอย่างต่อเนื่อง

ความสำเร็จของเครือข่ายผู้ปลูกสะตอพันธุ์ตรัง 1 สะท้อนแนวทางการพัฒนาเกษตรสมัยใหม่ ที่อาศัยงานวิจัยเป็นฐาน ผสมผสานการรวมกลุ่มของเกษตรกร การปลูกพืชเสริมเพื่อกระจายความเสี่ยง และการเชื่อมโยงตลาดรองรับผลผลิต

หากสามารถขยายเครือข่ายการผลิตและเพิ่มกำลังผลิตต้นพันธุ์ได้มากขึ้น “สะตอตรัง 1” มีศักยภาพก้าวขึ้นเป็นพืชเศรษฐกิจตัวใหม่ของภาคใต้ สร้างรายได้ให้เกษตรกรตลอดปี พร้อมยกระดับจากผลผลิตพื้นบ้านสู่สินค้าเกษตรมูลค่าสูงที่ตอบโจทย์ทั้งตลาดในประเทศและต่างประเทศได้ในอนาคต.