“อัทธ์” ชำแหละจีนยึดตลาด สหรัฐฯ บีบการค้า ไทยจะรอดยังไง?

รองศาสตราจารย์ ดร.อัทธ์ พิศาลวานิช อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยรังสิต

1.เวียดนามและไทย ขาดดุลการค้าจีนในระดับสูง

ปี 2025 การค้าระหว่างจีนกับอาเซียนมีมูลค่ารวมประมาณ 1.06 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยจีนส่งออกสินค้าไปอาเซียนมูลค่า 666.2 พันล้านดอลลาร์ และนำเข้าสินค้าจากอาเซียนมูลค่า 389.6 พันล้านดอลลาร์ ส่งผลให้อาเซียนขาดดุลการค้ากับจีนรวมประมาณ 276.6 พันล้านดอลลาร์

เมื่อพิจารณารายประเทศ พบว่า เวียดนามเป็นตลาดส่งออกสินค้าอันดับหนึ่งของจีนในอาเซียน โดยจีนส่งออกไปเวียดนามมูลค่า 198.6 พันล้านดอลลาร์ รองลงมาคือมาเลเซีย 103.8 พันล้านดอลลาร์ และไทย 103.7 พันล้านดอลลาร์

ด้านดุลการค้า เวียดนามเป็นประเทศอาเซียนที่ขาดดุลการค้ากับจีนสูงที่สุดถึง 100.6 พันล้านดอลลาร์ รองลงมาคือไทย 53.8 พันล้านดอลลาร์ สิงคโปร์ 46.4 พันล้านดอลลาร์ และฟิลิปปินส์ 39.0 พันล้านดอลลาร์ ตามลำดับ

ตัวเลขดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าไทยและเวียดนามกำลังพึ่งพาสินค้านำเข้าจากจีนในระดับสูง โดยเฉพาะเครื่องจักร อุปกรณ์ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ วัตถุดิบ ชิ้นส่วนการผลิต ยานยนต์ไฟฟ้า และสินค้าสำเร็จรูป ขณะที่มูลค่าการส่งออกของทั้งสองประเทศไปยังจีนยังเติบโตไม่ทันกับการนำเข้า ส่งผลให้การขาดดุลการค้ากับจีนขยายตัวและอาจกลายเป็นความเสี่ยงต่อโครงสร้างการผลิตภายในประเทศในระยะยาว

ตารางที่ 1: การค้าจีนและอาเซียน ปี 2025 (พันเหรียญ)

ประเทศ	จีนส่งออก	จีนนำเข้า	ดุลการค้า
กัมพูชา	19,607,701	2,685,826	16,921,875
อินโดนีเซีย	85,403,951	82,262,185	3,141,766
ฟิลิปฟินส์	55,689,008	16,726,582	38,962,426
สิงคโปร์	83,014,651	36,588,885	46,425,766
มาเลเซีย	103,789,984	88,116,209	15,673,775
ลาว	4,322,990	5,475,334	-1,152,344
เมียนมา	11,370,895	7,886,496	3,484,399
ไทย	103,652,226	49,813,035	53,839,191
บรูไน	726,567	2,003,027	-1,276,460
เวียดนาม	198,629,477	98,010,617	100,618,860
รวม	666,207,450	389,568,196	276,639,254

ตารางที่ 2 : ส่งออกของจีนไปอาเซียนและที่ขาดดุลกับจีน (พันล้านดอลลาร์สหรัฐ)

อันดับ	ตลาดส่งออกของจีนในอาเซียน	จีนส่งออก	ประเทศที่ขาดดุลกับจีนมากที่สุด	มูลค่าขาดดุล
1	เวียดนาม	198.6	เวียดนาม	100.6
2	มาเลเซีย	103.8	ไทย	53.8
3	ไทย	103.7	สิงคโปร์	46.4
4	อินโดนีเซีย	85.4	ฟิลิปปินส์	39
5	สิงคโปร์	83	กัมพูชา	16.9

2. เวียดนามและไทยเกินดุลการค้ากับสหรัฐฯ มากที่สุด

ปี 2025 สหรัฐฯ ส่งออกสินค้าไปยังอาเซียนมูลค่า 126.4 พันล้านดอลลาร์ ขณะที่จีนส่งออกสินค้าไปอาเซียน 666.2 พันล้านดอลลาร์ แสดงว่าจีนส่งออกสินค้าเข้าสู่ตลาดอาเซียนมากกว่าสหรัฐฯ ประมาณ 5.3 เท่า

ในทางกลับกัน สหรัฐฯ นำเข้าสินค้าจากอาเซียนมูลค่า 469.3 พันล้านดอลลาร์ สูงกว่าการนำเข้าของจีนจากอาเซียน ซึ่งมีมูลค่า 389.6 พันล้านดอลลาร์ ประมาณ 1.2 เท่า ส่งผลให้สหรัฐฯ ขาดดุลการค้ากับอาเซียนสูงถึง 342.9 พันล้านดอลลาร์ ขณะที่จีนเกินดุลการค้ากับอาเซียน 276.6 พันล้านดอลลาร์

เมื่อพิจารณารายประเทศ พบว่าเวียดนามและไทยเป็นสองประเทศที่เกินดุลการค้ากับสหรัฐฯ มากที่สุดในอาเซียน โดยเวียดนามเกินดุล 185.6 พันล้านดอลลาร์ และไทยเกินดุล 75.0 พันล้านดอลลาร์ รองลงมาคือมาเลเซีย 32.3 พันล้านดอลลาร์ และอินโดนีเซีย 25.5 พันล้านดอลลาร์ ประเทศอาเซียนเกือบทั้งหมดเกินดุลการค้ากับสหรัฐฯ ยกเว้นสิงคโปร์เพียงประเทศเดียว ซึ่งขาดดุลการค้ากับสหรัฐฯ ประมาณ 3.2 พันล้านดอลลาร์

ตารางที่ 3 : การค้าสหรัฐฯ กับอาเซียน (พันเหรียญ)

ประเทศ	สหรัฐฯ ส่งออก	สหรัฐฯ นำเข้า	ดุลการค้า
กัมพูชา	370,217	16,181,221	-15,811,004
อินโดนีเซีย	11,026,327	36,503,206	-25,476,879
ฟิลิปฟินส์	9,147,034	18,222,679	-9,075,645
สิงคโปร์	41,654,604	38,422,209	3,232,395
มาเลเซีย	28,866,714	61,188,649	-32,321,935
ลาว	20,860	2,156,024	-2,135,164
เมียนมา	79,396	792,065	-712,669
ไทย	19,484,302	94,444,354	-74,960,052
บรูไน	99,544	114,389	-14,845
เวียดนาม	15,656,825	201,257,306	-185,600,481
รวม	126,405,823	469,282,102	-374,837,748

ที่มา : อัทธ์ พิศาลวานิช คณะเศรษฐศาสตร์ ม.รังสิต กันยายน 2569

3. สินค้าจีนท่วมตลาดอาเซียน

ปริมาณสินค้าและการลงทุนจากจีนที่เข้าสู่อาเซียนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว มีสาเหตุสำคัญดังนี้

1.รัฐบาลจีนสนับสนุนการส่งออก: รัฐบาลจีนส่งเสริมให้ผู้ประกอบการขยายตลาดต่างประเทศ โดยอาเซียนเป็นตลาดสำคัญเนื่องจากอยู่ใกล้จีน มีประชากรจำนวนมาก และมีความต้องการสินค้าเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

2.จีนมีกำลังการผลิตส่วนเกิน: จีนไม่ลดกำลังการผลิตทำให้สินค้าหลายประเภทมีปริมาณการผลิตเกินกว่าความต้องการในประเทศ ผู้ผลิตจีนจึงต้องระบายสินค้าออกสู่ตลาดต่างประเทศ โดยเฉพาะรถยนต์ไฟฟ้า เครื่องใช้ไฟฟ้า เครื่องจักร เหล็ก เคมีภัณฑ์ แผงโซลาร์เซลล์ สิ่งทอ และสินค้าอุปโภคบริโภค

3.สงครามการค้าระหว่างสหรัฐฯ กับจีน: หลังจากสหรัฐฯ เริ่มทำสงครามการค้ากับจีนในสมัยประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ตั้งแต่ปี 2018 และเพิ่มภาษีรวมถึงข้อจำกัดต่อสินค้าจีน ผู้ผลิตจีนจึงเร่งกระจายการส่งออกออกจากตลาดสหรัฐฯ มายังอาเซียนมากขึ้น

4.อาเซียนเป็นตลาดและฐานการผลิตแห่งใหม่ของจีน: อาเซียนมีต้นทุนการผลิตและค่าจ้างแรงงานต่ำกว่าจีนในบางประเทศ อีกทั้งยังมีความตกลงการค้าเสรีกับประเทศสำคัญ ทำให้อาเซียนมีบทบาทพร้อมกันสามด้าน คือ เป็นตลาดรองรับสินค้าจากจีน เป็นฐานการผลิตของบริษัทจีน และเป็นช่องทางส่งออกสินค้าไปยังสหรัฐฯ

5.ยุทธศาสตร์ China Plus One: บริษัทข้ามชาตินำยุทธศาสตร์ China Plus One มาใช้เพื่อลดการพึ่งพาฐานการผลิตในจีนเพียงแห่งเดียว จึงย้ายหรือขยายกำลังการผลิตมายังอาเซียน ขณะเดียวกัน บริษัทจีนก็เร่งเข้ามาลงทุนในอาเซียนเพื่อหลีกเลี่ยงกำแพงภาษีสหรัฐฯ ลดต้นทุน และรักษาตลาดส่งออก

6.สิทธิประโยชน์จากความตกลงการค้าเสรี: เขตการค้าเสรีอาเซียน–จีน (RCEP) ช่วยลดภาษีและอำนวยความสะดวกทางการค้า ทำให้สินค้า วัตถุดิบ และชิ้นส่วนจากจีนเข้าสู่ตลาดอาเซียนได้สะดวกและมีต้นทุนต่ำลง

7.การค้าออนไลน์ช่วยให้สินค้าจีนเข้าถึงผู้บริโภคโดยตรง: แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซ การค้าข้ามพรมแดน และระบบโลจิสติกส์ของจีน ทำให้สินค้าจีนราคาถูก สามารถเข้าถึงผู้บริโภคและผู้ค้ารายย่อยในอาเซียนได้รวดเร็วขึ้น

7. สหรัฐฯ บีบอาเซียนเพื่อสกัดจีนและลดการขาดดุลการค้า

นโยบายของสหรัฐฯ ต่ออาเซียนในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมาไม่มีความต่อเนื่อง รัฐบาลสหรัฐฯ บางสมัยให้ความสำคัญกับอาเซียน ขณะที่บางสมัยลดบทบาทและให้น้ำหนักกับปัญหาภายในประเทศมากกว่า อย่างไรก็ตาม อาเซียนยังมีความสำคัญต่อสหรัฐฯ ทั้งในฐานะแหล่งนำเข้าสินค้า ฐานการผลิต และพื้นที่ยุทธศาสตร์สำหรับถ่วงดุลอำนาจจีนในภูมิภาคอินโด–แปซิฟิก

การขาดดุลในระดับสูงทำให้สหรัฐฯ เพิ่มแรงกดดันต่อประเทศอาเซียน โดยมีเป้าหมายสำคัญสองด้านพร้อมกัน คือ ลดการขาดดุลการค้าของสหรัฐฯ กับอาเซียน และ สกัดไม่ให้จีนใช้อาเซียนเป็นช่องทางหลีกเลี่ยงมาตรการกีดกันทางการค้าของสหรัฐฯ

เครื่องมือที่สหรัฐฯ ใช้กดดันอาเซียน การขึ้นภาษีนำเข้า มาตรการตอบโต้การทุ่มตลาดและการอุดหนุน การตรวจสอบแหล่งกำเนิดสินค้า และการสอบสวนการหลบเลี่ยงมาตรการทางการค้า การใช้กฎหมายการค้าหลายมาตรา เป็นต้น

8.ยุทธศาสตร์ไทย : คบจีนเพื่อสร้างโอกาส คบสหรัฐฯ เพื่อรักษาตลาด

1. ถ่วงดุลอย่างมียุทธศาสตร์: ไทยต้องร่วมมือเป็นรายประเด็นทั้งจีนและสหรัฐฯ เช่น ร่วมมือกับจีนด้านการค้าที่ไทยไม่เสียเปรียบ อุตสาหกรรมที่ผู้ประกอบการไทยต้องอยู่ในห่วงโซ่การผลิต และการท่องเที่ยว ร่วมมือกับสหรัฐฯ ด้านเซมิคอนดักเตอร์ AI การบิน อิเล็กทรอนิกส์ และการศึกษา

2.ไม่ปล่อยให้สินค้าจีนทำลายอุตสาหกรรมไทย: ไทยต้องกำหนดเงื่อนไขให้ชัดเจนว่าโครงการลงทุนต้องจ้างแรงงานไทยในสัดส่วนที่เหมาะสม ใช้ชิ้นส่วนและผู้ประกอบการไทย ถ่ายทอดเทคโนโลยีและพัฒนาทักษะแรงงาน ปฏิบัติตามมาตรฐานแรงงาน สิ่งแวดล้อม และการแข่งขัน และไม่ใช้ไทยเป็นเพียงฐานประกอบหรือเปลี่ยนฉลากสินค้า

3.รักษาตลาดสหรัฐฯ ด้วยการป้องกันการสวมสิทธิ์สินค้า : สหรัฐฯ เป็นตลาดที่ไทยเกินดุล ไทยจึงต้องปกป้องตลาดนี้อย่างจริงจัง โดยตรวจสอบแหล่งกำเนิดสินค้าตั้งแต่โรงงานจนถึงการส่งออก ตรวจสอบสัดส่วนวัตถุดิบและชิ้นส่วนจากจีน และป้องกันการเปลี่ยนฉลากและการแปรรูปเพียงเล็กน้อย เป็นต้น

4. เพิ่ม “ทางเลือกที่สาม”: โดยขยายความสัมพันธ์กับญี่ปุ่นและเกาหลีใต้ อินเดีย สหภาพยุโรปและสหราชอาณาจักร ออสเตรเลียและนิวซีแลนด์ เป็นต้น เพื่อระบายสินค้าไทย

5. อุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ที่ไทยต้องรักษาไว้ : ไทยไม่สามารถเปิดเสรีทุกอุตสาหกรรมโดยไม่มีเงื่อนไข ต้องกำหนดอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับความมั่นคงและอนาคตของประเทศ ได้แก่ อาหารและเกษตรแปรรูป อุตสาหกรรมชีวภาพจากวัตถุดิบเกษตร ยางพาราและผลิตภัณฑ์ยางมูลค่าสูง ยา สมุนไพร และผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไทยมีฐานความรู้ อุตสาหกรรมท่องเที่ยว สุขภาพ และเศรษฐกิจผู้สูงอายุ และ อุตสาหกรรมสร้างสรรค์และวัฒนธรรมไทย เป็นต้น