วันที่ 10 พ.ย. 2569 เครือข่ายภาคประชาสังคมออกแถลงการณ์เรียกร้องรัฐบาลไทย ให้นำข้อเสนอแนะจากการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนรอบที่ 4 (UPR IV) ของสหประชาชาติ ไปปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรม เพื่อยุติการละเมิดสิทธิมนุษยชนและความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง พร้อมเตือนว่า แม้การปฏิรูปบางส่วนของไทยจะได้รับคำชื่นชมในเวทีโลก แต่ชุมชนระดับรากหญ้าที่ได้รับผลกระทบกลับยังไม่ได้รับประโยชน์จากความเปลี่ยนแปลงดังกล่าว
แถลงการณ์ฉบับนี้ออกร่วมกันโดยองค์กรเครือข่ายสิทธิมนุษยชน ประกอบด้วย มูลนิธิมานุษยะ, แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย, อไซลัม แอคเซส ประเทศไทย, มูลนิธิทำทาง, ขบวนการประชาธิปไตยอีสาน, คณะทำงานปาตานีเพื่อติดตามกลไกระหว่างประเทศ, เครือข่ายสตรีชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย (IWNT), เครือข่ายประชาชนขจัดการเลือกปฏิบัติ (มูฟดิ), มูลนิธิยังไพรด์ และภาคีเครือข่ายภาคประชาสังคมไทยเพื่อกระบวนการ UPR และกลไกสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ
ในการทบทวนเวที UPR เมื่อวันที่ 9 พ.ย. ที่ผ่านมา ประเทศไทยได้รับข้อเสนอแนะถึง 297 ข้อจาก 106 ประเทศ แม้รัฐบาลไทยจะรับปากเดินหน้ากฎหมายป้องกันการฟ้องคดีปิดปาก (Anti-SLAPP) และกฎหมายขจัดการเลือกปฏิบัติ แต่ภาคประชาสังคมมองว่ารัฐบาลยังคงล้มเหลวในการตอบข้อกังวลสำคัญ ทั้งเรื่องการดำเนินคดีทางการเมือง การปล่อยให้ผู้กระทำผิดลอยนวล และการบังคับส่งกลับผู้ลี้ภัย
สิทธิทางการเมือง จี้ทบทวน ม.112 เลิกดำเนินคดีเยาวชน ในด้านสิทธิพลเมือง ไทยได้รับข้อเสนอแนะ 31 ข้อเกี่ยวกับเสรีภาพในการแสดงออก โดยเฉพาะจากสวีเดนที่เรียกร้องให้แก้ไขมาตรา 112 ยกเลิกโทษจำคุกขั้นต่ำ และมีมาตรการคุ้มครองเด็กและเยาวชน
นางสาวธนพร กีรติสมิต จากแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ระบุว่า รัฐบาลยังไม่ตอบสนองต่อข้อกังวลเรื่องการดำเนินคดีกับเด็กจากการชุมนุมอย่างเพียงพอ และยังคงอ้างว่า ม.112 เป็นไปเพื่อความมั่นคงของชาติ อย่างไรก็ตาม การที่ปัญหาเหล่านี้ถูกหยิบยกขึ้นสู่เวทีโลก ณ กรุงเจนีวาได้นั้น ถือเป็นผลสำเร็จจากการผลักดันและรวบรวมข้อมูลอย่างหนักของภาคประชาสังคม
สำหรับวิกฤตจังหวัดชายแดนใต้ รัฐบาลไทยยังคงอ้างถึงการพัฒนาทักษะอาชีพสตรี แต่มองข้ามข้อเรียกร้องด้านการมีส่วนร่วมทางการเมือง นางสาวอัสมะ ตันหยงดาโอะ จากกลุ่มทำงานปัตตานี ย้ำว่า รัฐบาลต้องจัดตั้งกระบวนการสันติภาพที่นำโดยพลเรือน และเปิดพื้นที่ให้ผู้หญิงกับเยาวชนมีอำนาจตัดสินใจอย่างแท้จริง
ด้านสถานการณ์ผู้ลี้ภัย ประเทศเนเธอร์แลนด์ได้หยิบยกกรณีการบังคับส่งกลับชาวอุยกูร์ 40 คน นายธัญญกร ทิพยโภคิน จากอไซลัมแอคเซส ประเทศไทย ชี้ว่าการคุ้มครองผู้ลี้ภัยต้องไม่ใช่แค่ให้ที่พักพิง แต่ต้องรับประกันว่าจะไม่มีใครถูกส่งกลับไปเผชิญอันตรายถึงชีวิต
ที่น่าสนใจคือ เป็นครั้งแรกในเวที UPR ที่มีถึง 4 ประเทศ พูดถึง “การปราบปรามข้ามชาติ (Transnational Repression: TNR)” อย่างชัดเจน นางสาวเอมิลี ปาลามี ประดิชิต จากมูลนิธิมานุษยะ มองว่านี่คือก้าวสำคัญในการรื้อถอนโครงสร้างความรุนแรงข้ามพรมแดนโดยรัฐ และจะช่วยยกระดับการคุ้มครองผู้ลี้ภัยทางการเมืองในไทย ซึ่งเคยมีสถิติการเกิด TNR มากที่สุดในโลก
ในประเด็นกลุ่มทุนกับสิทธิชุมชน ปาเลสไตน์และเอกวาดอร์เรียกร้องให้มีกฎหมายผูกมัดให้ธุรกิจต้องตรวจสอบผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชน ขณะที่หมู่เกาะมาร์แชลล์จี้ให้รัฐคุ้มครองสิทธิที่ดินและกลุ่มชาติพันธุ์
นางนิตยา ม่วงกลาง ตัวแทนชาวบ้านซับหวาย สะท้อนภาพความเจ็บปวดว่า “เมื่อที่ดินทำกินถูกประกาศทับเป็นอุทยานฯ รัฐเรียกสิ่งนี้ว่าการปกป้องป่า แต่เรากลับถูกตราหน้าว่าเป็น ‘อาชญากร’ บุกรุกที่ดินที่ครอบครัวเราทำกินมาหลายสิบปี”
สอดคล้องกับ นางสาวคะติมะ หลี่จ๊ะ จากเครือข่ายสตรีชนเผ่าฯ ที่ระบุว่า การที่รัฐรับรองสถานะเป็นเพียง “กลุ่มชาติพันธุ์” แต่ไม่ยอมรับคำว่า “ชนเผ่าพื้นเมือง” ทำให้ชาวบ้านขาดอำนาจในการเรียกร้องสิทธิที่แท้จริง
แม้กฎหมายสมรสเท่าเทียมจะได้รับคำชื่นชม แต่ นายสุทธิเทพ สานทำ จากมูลนิธิยังไพรด์ ยืนยันว่าสมรสเท่าเทียมไม่ใช่ตัวชี้วัดเดียวของสิทธิ LGBTQ+ เพราะกลุ่มคนข้ามเพศและ Non-binary ยังคงเผชิญการเลือกปฏิบัติในการทำงานและการใช้ชีวิต เนื่องจากไทยยังไม่มี “กฎหมายรับรองเพศสภาพ”
ขณะที่ นางสาวชนฐิตา ไกรศรีกุล จากมูลนิธิทำทาง กล่าวถึงสิทธิในการยุติการตั้งครรภ์ว่า กฎหมายปัจจุบันเป็นเพียงการอนุญาตในบางกรณี รัฐยังคงเป็นผู้ถืออำนาจตัดสินใจ ทำให้ผู้หญิงที่ท้องไม่พร้อมยังคงเข้าถึงบริการได้ยากและถูกตีตราทางสังคม
ในตอนท้าย ภาคประชาสังคมได้ย้ำข้อเรียกร้องให้รัฐบาลกำหนด “กรอบเวลาและงบประมาณ” สำหรับการปฏิรูปด้านสิทธิมนุษยชนอย่างโปร่งใส พร้อมเปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย
“สิทธิมนุษยชนไม่อาจวัดได้จากคำมั่นสัญญาของรัฐ แต่ต้องวัดจากการที่ประชาชนมีอำนาจในการใช้สิทธิ เข้าถึงความยุติธรรม และท้าทายระบบที่กดทับพวกเขาได้จริง” ตัวแทนเครือข่ายฯ ระบุ
