การปลูกผักกินเองอาจเป็นเรื่องคุ้นเคยของคนเมืองยุคใหม่ แต่รู้หรือไม่ว่า นอกจากการปลูกและเก็บเกี่ยวผลผลิตมารับประทานแล้ว อีกหนึ่งทักษะที่น่าสนใจและช่วยต่อยอดการพึ่งพาตนเองได้มากขึ้น คือ “การเก็บเมล็ดพันธุ์” เพื่อนำกลับไปปลูกใหม่ในฤดูกาลถัดไป ไม่จำเป็นต้องซื้อเมล็ดพันธุ์ทุกครั้ง
เรื่องนี้ถูกหยิบยกมาเป็นหนึ่งในกิจกรรม SX IDEA LAB ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) กับกิจกรรม “SEED SAVING 101 เก็บเมล็ดพันธุ์ง่าย ๆ สไตล์คนเมือง” โดย “อ.ลิขิต มณีสินธุ์” อาจารย์พิเศษด้านการปรับปรุงพันธุ์การผลิตเมล็ดพันธุ์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ และผู้ร่วมก่อตั้ง บริษัท เพิร์สท์ ออร์แกนิก ซีดส์ จำกัด ที่จะมาแนะนำพื้นฐานการเก็บเมล็ดพันธุ์ให้คนทั่วไปสามารถนำไปปฏิบัติได้จริง
อ.ลิขิต อธิบายว่า เป้าหมายสำคัญของกิจกรรมนี้ คือการทำให้คนเมืองเข้าใจว่า การเก็บเมล็ดพันธุ์ไม่ใช่เรื่องซับซ้อน และไม่จำเป็นต้องเป็นเกษตรกรหรือมีพื้นที่เพาะปลูกขนาดใหญ่ก็สามารถเรียนรู้ได้ โดยหัวใจสำคัญอยู่ที่การรู้จักประเภทของเมล็ดพันธุ์และวิธีจัดการให้ถูกต้อง
รู้จัก 2 ประเภทเมล็ดพันธุ์ ก่อนลงมือเก็บ
หลักการเบื้องต้นของการเก็บเมล็ดพันธุ์สามารถแบ่งออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ เมล็ดเปียก และเมล็ดแห้ง ซึ่งแต่ละประเภทมีวิธีจัดการแตกต่างกันเล็กน้อย
เริ่มจาก “เมล็ดเปียก” เป็นเมล็ดที่อยู่ภายในผลหรือเนื้อผลไม้ที่มีความชื้น เช่น มะเขือเทศ ซึ่งต้องผ่านกระบวนการหมักเมล็ดก่อนนำไปล้าง เพื่อแยกเมล็ดออกจากส่วนของเนื้อผล จากนั้นจึงนำเมล็ดมาทำให้แห้ง
ส่วน “เมล็ดแห้ง” สามารถนำเมล็ดออกจากฝักหรือผลที่แก่เต็มที่ แล้วนำไปตากให้แห้งได้เลย ไม่จำเป็นต้องผ่านกระบวนการหมักเหมือนเมล็ดเปียก
เมื่อได้เมล็ดออกมาแล้ว ขั้นตอนต่อไป คือ การทำให้เมล็ดแห้ง ซึ่งสามารถใช้แสงแดดหรือเครื่องปรับอากาศช่วยลดความชื้นได้ โดยต้องให้เมล็ดแห้งอย่างเหมาะสมก่อนนำไปเก็บรักษา เพราะความชื้นเป็นปัจจัยสำคัญที่อาจทำให้เมล็ดเสื่อมคุณภาพได้
เก็บเมล็ดพันธุ์อย่างไรให้อยู่ได้นาน?
หลังจากทำให้เมล็ดแห้งเรียบร้อยแล้ว ขั้นตอนสุดท้ายคือการจัดเก็บ โดยอ.ลิขิต แนะนำให้เลือกใช้วัสดุที่ป้องกันอากาศและความชื้นเข้าไปได้ เช่น ถุงพลาสติกหรือซองฟอยล์ จากนั้นนำไปเก็บไว้ในบริเวณที่มีอุณหภูมิเย็น
อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่พืชทุกชนิดจะสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ได้ง่ายเหมือนกัน เพราะพืชแต่ละชนิดมีธรรมชาติและเงื่อนไขในการออกดอกติดเมล็ดแตกต่างกัน
เลือกพืชให้เหมาะกับคนเมือง
อ.ลิขิต ยกตัวอย่างว่า พืชบางชนิดต้องอาศัยสภาพอากาศเย็นจึงจะสามารถออกดอกและผลิตเมล็ดพันธุ์ได้ เช่น คะน้า กวางตุ้ง กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก และบรอกโคลี ทำให้การเก็บเมล็ดพันธุ์ด้วยตัวเองอาจมีข้อจำกัด โดยเฉพาะในพื้นที่เมืองที่มีสภาพอากาศค่อนข้างร้อน
ขณะที่พืชอีกหลายชนิดสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ได้ง่ายกว่า เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการเริ่มต้นเรียนรู้ เช่น กระเจี๊ยบ ถั่วฝักยาว พริก และมะเขือ ซึ่งสามารถนำเมล็ดจากผลผลิตที่แก่เต็มที่มาผ่านกระบวนการเก็บรักษา เพื่อนำไปปลูกต่อได้
นี่จึงเป็นจุดเริ่มต้นที่น่าสนใจสำหรับคนเมืองที่อยากเปลี่ยนจากการเป็นเพียงผู้บริโภค มาเป็นผู้ผลิตอาหารด้วยตัวเอง เพราะการเก็บเมล็ดพันธุ์ไม่ได้เป็นเพียงการประหยัดค่าใช้จ่ายในการซื้อเมล็ดพันธุ์ใหม่เท่านั้น แต่ยังเป็นการเรียนรู้ธรรมชาติของพืช การใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า และการส่งต่อพันธุ์พืชให้เติบโตต่อไปได้ในอนาคต
เมื่อการปลูกผักกินเองต่อยอดไปสู่การเก็บเมล็ดพันธุ์ได้ คนเมืองก็อาจมีแหล่งอาหารเล็ก ๆ ที่เริ่มต้นจากพื้นที่รอบบ้าน พร้อมสร้างความเข้าใจเรื่องความมั่นคงทางอาหารอย่างเป็นรูปธรรม เพราะบางครั้งการสร้างความยั่งยืนอาจเริ่มต้นจากเมล็ดพันธุ์เล็ก ๆ เพียงเมล็ดเดียว
ยังมีอีกหลายกิจกรรม หลายโซนที่น่าสนใจในงาน SX2026 ร่วมกิจกรรมฟรี! จัดขึ้นถึงวันที่ 15 พ.ย. ณ ศูนย์ประชุมแห่งชาติสิริกิติ์
