น้ำท่วมเป็นปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการออกแบบเมืองตั้งแต่ระบบระบายน้ำ การวางโครงสร้างพื้นฐาน ไปจนถึงการดูแลคนในพื้นที่ เพราะเมื่อเกิดฝนตกหนัก เมืองแต่ละแห่งมีข้อจำกัดในการรับน้ำแตกต่างกัน การเตรียมพร้อมจึงต้องเริ่มตั้งแต่การจัดการน้ำในระดับครัวเรือน ไปจนถึงการวางระบบสาธารณูปโภคและแผนช่วยเหลือประชาชน เพื่อให้เมืองรับมือกับสถานการณ์ได้และกลับมาใช้ชีวิตตามปกติได้เร็วขึ้น

แนวทางดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของวงเสวนา ‘น้ำ–ชุมชน–คนอยู่อาศัย: อุทกภัยในประเทศไทย ผลกระทบ และการปรับตัวของคนในอนาคตอันใกล้’ ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดขึ้นต่อเนื่องเป็นปีที่ 7 ภายใต้แนวคิด ‘พอเพียง ยั่งยืน เพื่อโลก’ โดยมีนักวิชาการจากสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี ร่วมให้ข้อมูล ได้แก่ ผศ.ดร.ยุทธนา พันธุ์กมลศิลป์ และ ดร.วิมลมาศ บุญยั่งยืน

เก็บน้ำตั้งแต่หลังคาบ้าน

‘ผศ.ดร. ยุทธนา’ พันธุ์กมลศิลป์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ สำนักวิชาสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี อธิบายถึงการจัดการน้ำฝนในระดับครัวเรือน โดยใช้แบบจำลองทางคณิตศาสตร์เปรียบเทียบการไหลของน้ำจากหลังคาอาคาร 2 รูปแบบ ได้แก่ อาคารที่ไม่มีระบบรองรับน้ำ และอาคารที่ติดตั้งรางน้ำพร้อมถังเก็บน้ำ

ผลการจำลองพบว่า อาคารที่ไม่มีถังเก็บน้ำจะปล่อยน้ำลงสู่ระบบระบายน้ำอย่างรวดเร็ว ขณะที่การติดตั้งรางน้ำและถังเก็บน้ำช่วยชะลอการไหลและลดปริมาณน้ำที่ระบายลงท่อสาธารณะในช่วงเวลาที่มีน้ำไหลสูงสุด จาก 60% เหลือ 40% โดยน้ำฝนยังคงอยู่ในระบบ เพียงเปลี่ยนช่วงเวลาการระบายออก เพื่อไม่ให้มีน้ำไหลลงท่อพร้อมกันมากเกินกว่าที่ระบบระบายน้ำของเมืองจะรองรับได้

จากผลการศึกษาดังกล่าว ผศ.ดร.ยุทธนา จึงเสนอให้ภาครัฐสนับสนุนงบประมาณแบบร่วมจ่ายกับประชาชน เช่น รัฐออกค่าใช้จ่าย 50% และครัวเรือนจ่ายอีก 50% หรือในสัดส่วน 60 ต่อ 40 เพื่อช่วยติดตั้งรางน้ำและถังเก็บน้ำ หากมีครัวเรือนเข้าร่วมเพียง 10-20% ในแต่ละบล็อกพื้นที่ ก็สามารถช่วยชะลอน้ำและลดปริมาณน้ำที่ไหลเข้าสู่ระบบระบายน้ำสาธารณะได้ โดยไม่ต้องรอโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่ที่ใช้งบประมาณสูงและใช้เวลานาน

ส่วนระบบระบายน้ำในเมือง ผศ.ดร.ยุทธนา กล่าวถึงปัญหาท่อระบายน้ำใต้ดินที่มักมีโคลนและตะกอนสะสมจนเกิดการอุดตัน โดยเฉพาะพื้นที่ที่เคยเกิดน้ำท่วมหนัก เช่น ภาคเหนือ ซึ่งการขุดลอกตะกอนออกจากท่อเดิมทำได้ยาก จนบางกรณีการสร้างระบบใหม่อาจคุ้มค่ากว่า แนวทางที่เสนอคือการใช้ร่องระบายน้ำตื้นแบบเปิด หรือสลอตเดรน (Slot Drain) เช่น บริเวณสยามสแควร์ ที่ช่วยให้น้ำไหลลงระบบได้สะดวกและทำความสะอาดได้ง่ายขึ้น ควบคู่กับการใช้บล็อกคอนกรีตอัดทรายโดยไม่บดอัดดิน เพื่อให้น้ำซึมลงสู่ชั้นดินด้านล่างได้ตามธรรมชาติ

วางระบบให้ฟื้นตัวเร็ว

ด้าน ‘ดร.วิมลมาศ’ บุญยั่งยืน หัวหน้าสาขาวิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและการจัดการภัยพิบัติ สำนักวิชาสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี กล่าวถึงการเตรียมรับมือภัยพิบัติผ่านการเปรียบเทียบงบประมาณระหว่างการลงทุนสร้างโครงสร้างถาวรกับการใช้ระบบเตือนภัยล่วงหน้า หากเลือกยกระดับโครงสร้างให้สูงกว่าระดับน้ำท่วม อาจต้องใช้งบประมาณมากกว่า 10 ล้านบาทขึ้นไป ขณะที่การติดตั้งระบบเตือนภัย การเฝ้าระวังสถานการณ์ และการย้ายอุปกรณ์สำคัญออกจากพื้นที่ก่อนน้ำมาถึง สามารถลดงบประมาณความสูญเสียและการจัดการให้เหลือต่ำกว่า 9 ล้านบาท

ดร.วิมลมาศ ยังเสนอให้ปรับระบบสาธารณูปโภคให้รับมือกับสถานการณ์ฉุกเฉินได้ตามแนวคิด ‘4R’ โดยอาศัยความร่วมมือระหว่างองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ชุดปฏิบัติการฉุกเฉิน และอาสาสมัคร อพปร. ตั้งแต่การเตรียมแผนเคลื่อนย้ายผู้ป่วยติดเตียง การจัดหาไฟฟ้าสำรอง ไปจนถึงการวางระบบน้ำประปาแบบวงแหวนหรือใยแมงมุม เพื่อให้สามารถสลับแหล่งจ่ายน้ำได้เมื่อระบบใดระบบหนึ่งเกิดปัญหา ในส่วนของอุปกรณ์ เสนอให้เปลี่ยนมาใช้ท่อเอชดีพีอี (HDPE) ซึ่งมีความยืดหยุ่นสูงและไม่เป็นสนิม รวมถึงแท่นปั๊มน้ำแบบแพลอยที่ปรับระดับขึ้นลงตามความสูงของน้ำได้

ดร.วิมลมาศ กล่าวว่าแนวคิดเบื้องหลังการออกแบบระบบเหล่านี้คือ การยอมรับว่าเมื่อเกิดภัยพิบัติ โครงสร้างพื้นฐานบางส่วนอาจเสียหายได้ จึงต้องเตรียมทางเลือกเพื่อให้ระบบกลับมาใช้งานได้เร็ว ดีกว่าทุ่มงบประมาณจำนวนมากเพื่อสร้างโครงสร้างที่ต้องแข็งแรงจนไม่เกิดความเสียหายเลย เพราะอาจไม่คุ้มค่าในทางเศรษฐศาสตร์

เข้าใจพื้นที่ ใช้พลังชุมชน

ดร.วิมลมาศ กล่าวต่อไปว่าในส่วนของการวางแผนรับมือน้ำท่วมต้องดูสภาพพื้นที่เป็นหลักด้วย อย่างอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งมีลักษณะพื้นที่แตกต่างจากกรุงเทพฯ เนื่องจากมีป่าอยู่เหนืออ่างเก็บน้ำ เมื่อฝนตก ผืนป่าจะช่วยดูดซับน้ำไว้ก่อน จนเมื่อดินอิ่มตัวจึงเกิดน้ำป่าไหลหลากลงมาอย่างรวดเร็ว ทำให้ระดับน้ำเพิ่มสูงในเวลาไม่นาน การคาดการณ์จึงทำได้ยาก และต้องอาศัยประชาชนในพื้นที่ช่วยแจ้งระดับน้ำตามจุดต่างๆ เพื่อให้หน่วยงานส่วนกลางนำข้อมูลไปใช้เตือนภัยได้ทันเวลา

พร้อมระบุว่า นักวิชาการสามารถใช้แบบจำลองพยากรณ์อากาศล่วงหน้าได้ 2 สัปดาห์ แต่คนในพื้นที่ที่อาศัยอยู่มานานกว่า 80 ปี ย่อมรู้ว่าบริเวณใดมีน้ำวนหรือจุดไหนเป็นทางน้ำเชี่ยว ความรู้จากทั้งสองฝ่ายจึงต้องนำมาใช้ร่วมกัน เพราะหากแผนรับมืออาศัยข้อมูลทางวิชาการเพียงอย่างเดียว โดยไม่ฟังคนที่รู้สภาพพื้นที่จริง แผนนั้นก็อาจนำไปใช้ไม่ได้เมื่อเกิดเหตุ

ผศ.ดร.ยุทธนา อธิบายว่า แม่น้ำยมเป็นแม่น้ำสายเดียวในระบบเจ้าพระยาที่ยังไหลอย่างอิสระโดยไม่มีเขื่อนขนาดใหญ่ควบคุมการไหล ทำให้สุโขทัยต้องทำหน้าที่เป็นพื้นที่หน่วงน้ำ คนในพื้นที่เศรษฐกิจด้านล่างจึงควรเข้าใจภาระของชุมชนต้นน้ำที่ต้องรับน้ำไว้ พร้อมกับมีมาตรการทางเศรษฐศาสตร์ชดเชยความเสียหาย และหาวิธีสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากน้ำ 1 ลูกบาศก์เมตรที่กักเก็บไว้ให้ได้มากที่สุด

ดร.วิมลมาศ เสริมว่า การที่ชุมชนปฏิบัติตามกติกาและแนวทางของรัฐร่วมกัน จะช่วยให้คนในพื้นที่กลับมาฟื้นตัวและช่วยเหลือเกื้อกูลกันได้ ขณะที่รัฐต้องจัดส่งปัจจัย 4 ให้ประชาชนในพื้นที่หน่วงน้ำอย่างทั่วถึง พร้อมนำกรอบเซนได (Sendai Framework) และแนวคิดสร้างใหม่ให้ดีกว่าเดิมมาใช้ เพื่อไม่ให้ชุมชนต้องกลับมาเผชิญความเสี่ยงแบบเดิมซ้ำอีก

เตือนภัยให้คนเข้าใจ

สำหรับเมืองใหญ่อย่างกรุงเทพฯ ผศ.ดร.ยุทธนา ระบุว่า ต้องรับมือกับน้ำจาก 3 ทาง ได้แก่ ฝนที่ตกในพื้นที่ น้ำเหนือที่ไหลผ่านชัยนาท และน้ำทะเลหนุน โดยปัญหาที่ต้องปรับปรุงคือการสื่อสารเตือนภัย เพราะการแจ้งประชาชนว่ามีฝนตก 100 มิลลิเมตร หรือ 10 เซนติเมตร อาจยังไม่ทำให้เข้าใจว่าจะเกิดน้ำท่วมสูงเพียงใด เนื่องจากแต่ละพื้นที่มีระดับสูงต่ำต่างกัน แม้ฝนจะตกในปริมาณเท่ากันก็ตาม

การแจ้งเตือนจึงต้องแปลงข้อมูลทางวิชาการให้เป็นระดับความเสี่ยงที่ประชาชนเข้าใจได้ง่าย เพื่อให้รู้ว่าควรเตรียมตัวหรือรับมืออย่างไร ขณะที่ ดร.วิมลมาศ เสนอกรอบการสร้างเมืองให้มีความยืดหยุ่น 5 ด้าน ได้แก่ 1.ด้านกายภาพ 2. สิ่งแวดล้อม 3. สุขภาพ 4. สังคม และ 5. เศรษฐกิจ โดยประชาชนต้องเตรียมพร้อมช่วยเหลือตัวเองในเบื้องต้น ส่วนภาครัฐต้องจัดวางระบบโครงสร้างพื้นฐานให้รองรับสถานการณ์ได้ โดยทั้งสองฝ่ายต้องทำงานร่วมกัน