สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) ร่วมกับ คณะพยาบาลศาสตร์
มหาวิทยาลัยรัตนบัณฑิต เผยผลงานวิจัยพัฒนารูปแบบควบคุมโรคความดันโลหิตสูงในชุมชนเมืองและอาคารสูง (คอนโดมิเนียม) เจาะพื้นที่ จ.นนทบุรี และ จ.ปทุมธานี พบคนเมืองกินเค็มพุ่งสูงสุด 75% และเข้าไม่ถึงบริการสุขภาพแบบเดิม ก่อนสังเคราะห์เป็น “SMART BP Model” นวัตกรรมบริการปฐมภูมิที่กดความดันฯ ตัวบนลงแตะ 130 mmHg ได้ใน 12 สัปดาห์ พร้อมเสนอ 7 ทิศทางนโยบายสุขภาพ หนุนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) และนิติบุคคลอาคารชุด สานพลัง อสม. ยกระดับการดูแลสุขภาพเชิงรุก

รองศาสตราจารย์ ดร.ลภัสรดา หนุ่มคำ หัวหน้าโครงการวิจัย คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยรัตนบัณฑิต เปิดเผยว่า โรคความดันโลหิตสูงในประชากรเขตเมือง
และผู้พักอาศัยในอาคารสูง มีบริบททางสังคมและสิ่งแวดล้อมที่ท้าทาย ทั้งข้อจำกัดด้านพื้นที่ออกกำลังกาย พฤติกรรมการบริโภคอาหารสำเร็จรูป วิถีชีวิตเร่งรีบ ตลอดจนอุปสรรคในการเข้าถึงระบบบริการสุขภาพและการติดตามดูแลอย่างต่อเนื่อง ทีมวิจัยจึงได้ดำเนินโครงการวิจัยเรื่อง “การพัฒนารูปแบบการควบคุมความดันโลหิตของผู้ป่วยความดันโลหิตสูงในชุมชนเมืองและอาคารสูง จังหวัดนนทบุรีและปทุมธานี” (พ.ศ. 2569) โดยได้รับการสนับสนุนทุนวิจัยจาก สวรส.

การศึกษาดังกล่าวใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Methods Research) ผ่านการสำรวจผู้ป่วยความดันฯ 884 คน และกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) กับผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง 70 คน เพื่อวิเคราะห์สถานการณ์และร่วมกันพัฒนารูปแบบบริการสุขภาพปฐมภูมิที่สังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ผลสำรวจชี้ “ปทุมธานี” คุมความดันฯ ต่ำกว่าเกณฑ์ – พบอาหารเค็มจัดสูงถึง 75%

ผลการศึกษาสถานการณ์พบข้อมูลสำคัญด้านสุขภาพของประชากรเมือง ดังนี้:

  • อัตราการควบคุมความดันโลหิต: จ.นนทบุรี มีผู้ป่วยควบคุมความดันฯ ได้ตามเกณฑ์ (<140/90 mmHg) ร้อยละ 61.3 ซึ่งผ่านเกณฑ์เป้าหมายกระทรวงสาธารณสุข ขณะที่ จ.ปทุมธานี อยู่ที่ร้อยละ 57.5 ซึ่งยังต่ำกว่าเป้าหมาย
  • วิกฤตอาหารรสเค็ม: ตรวจพบระดับความเค็มในอาหารสูงเกินมาตรฐานถึงร้อยละ 68.3 ใน จ.นนทบุรี และพุ่งสูงถึงร้อยละ 75 ใน จ.ปทุมธานี
  • ปัจจัยและข้อจำกัดสำคัญ: ปัจจัยที่สัมพันธ์กับการควบคุมความดันฯ ได้แก่ เพศ สถานภาพสมรส ทักษะการจัดการด้านการสูบบุหรี่ และระดับกิจกรรมทางกาย ขณะที่ข้อมูลเชิงคุณภาพสะท้อนถึงปัญหาความรอบรู้ทางสุขภาพ (Health Literacy) พฤติกรรมการกินยาที่ไม่สม่ำเสมอ และข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการเชิงรุกในอาคารสูง

“SMART BP Model” นวัตกรรมระบบบริการปฐมภูมิ 5 มิติ

จากปัญหาข้างต้น ทีมวิจัยได้สังเคราะห์และพัฒนานวัตกรรมบริการสุขภาพ
SMART BP Model ซึ่งเป็นรูปแบบการดูแลแบบบูรณาการที่เชื่อมโยงรายบุคคล ครอบครัว และชุมชนเข้าด้วยกัน ผ่าน 5 องค์ประกอบ:

  1. S (Self-awareness): การสร้างความตระหนักและความรอบรู้ด้านสุขภาพรายบุคคล
  2. M (Medication adherence): การส่งเสริมความถูกต้องและความสม่ำเสมอ
    ในการรับประทานยา
  3. A (Appropriate lifestyle): การปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต ทั้งโภชนาการลดเค็มและเพิ่มกิจกรรมทางกาย
  4. R (Relationship & Community): การสร้างความร่วมมือระหว่าง ผู้ป่วย ครอบครัว อสม. และเครือข่ายชุมชน
  5. BP (Blood Pressure Control): การมุ่งเป้าควบคุมระดับความดันโลหิตให้อยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย

จากการทดลองใช้ SMART BP Model เป็นเวลา 12 สัปดาห์ พบผลลัพธ์ทางคลินิกและพฤติกรรมเปลี่ยนไปในทิศทางที่ดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ:

  • ความดันโลหิตตัวบน: ลดลงจากเฉลี่ย 146 mmHg เหลือ 130 mmHg
  • ความดันโลหิตตัวตัวล่าง: ลดลงจากเฉลี่ย 86 mmHg เหลือ 75 mmHg
  • ระดับความเค็มในอาหาร: ลดลงจาก 1.00 mg% เหลือ 0.70 mg%
  • ความสม่ำเสมอในการใช้ยา: คะแนนเพิ่มขึ้นจาก 7 เป็น 8 คะแนน
  • กิจกรรมทางกาย: เพิ่มขึ้นจาก 210 นาที/สัปดาห์ เป็น 280 นาที/สัปดาห์

ชู 7 ข้อเสนอนโยบาย ยกระดับระบบสุขภาพปฐมภูมิเมือง

รศ.ดร.ลภัสรดา กล่าวเน้นย้ำว่า งานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นในการปรับกระบวนทัศน์ (Paradigm Shift) จากการตั้งรับรักษาในสถานบริการ ไปสู่การจัดการสุขภาพแบบบูรณาการที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน (Community-based care) โดยได้สังเคราะห์ ข้อเสนอเชิงนโยบาย 7 ประเด็น เพื่อยกระดับระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิ ได้แก่:

  1. การจัดการสุขภาพรายบุคคล (Individualized Care Management)
  2. การสร้างสภาพแวดล้อมอาหารลดเค็ม (Low-Sodium Food Environment)
  3. การส่งเสริมความปลอดภัยด้านยา (Medication Safety)
  4. การจัดตั้งสถานีสุขภาพในชุมชน/อาคารสูง (Community Health Station)
  5. การยกระดับและพัฒนาบทบาท อสม. เมือง (Urban VHV Role Development)
  6. การสร้างชุมชนส่งเสริมกิจกรรมทางกาย (Physical Activity Community)
  7. การบูรณาการดูแลสุขภาพจิต (Mental Health Integration)


“หัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนเชิงนโยบาย คือการบูรณาการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยบริการสุขภาพปฐมภูมิ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ครอบครัว อสม. นิติบุคคลอาคารชุด และผู้ประกอบการร้านอาหาร SMART BP Model จึงเป็นต้นแบบเชิงระบบที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้เพื่อสร้างความเข้มแข็งให้ระบบสุขภาพปฐมภูมิในสังคมเมืองได้อย่างเป็นรูปธรรมและยั่งยืน” รศ.ดร.ลภัสรดา กล่าวสรุป

ในเวทีคืนข้อมูลสู่สาธารณะ ผศ.ดร.จรวยพร ศรีศศลักษณ์ รองผู้อำนวยการสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) เปิดเผยว่า การเข้าถึงบริการสุขภาพในกลุ่มชุมชนอาคารสูงยังคงเป็นข้อท้าทายสำคัญ ดังนั้น การยกระดับบทบาทของ ‘นิติบุคคล’ ให้ทำหน้าที่เป็น Chief Health Officer (CHO) เพื่อประสานงานร่วมกับอสม. ในพื้นที่ จะเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพงานสาธารณสุขชุมชน ซึ่งไม่เพียงแต่ช่วยให้ผู้ป่วยควบคุมระดับความดันโลหิตได้ดีขึ้นเท่านั้น แต่ยังช่วยลดความเสี่ยงจากการเกิดภาวะแทรกซ้อน ร้ายแรง โดยเฉพาะโรคหลอดเลือดสมองและโรคไตได้อย่างมีรูปธรรม