ปัญหาสิ่งแวดล้อมใกล้ตัวเข้ามาในชีวิตประจำวันของคนรุ่นใหม่มากขึ้น ทั้งอากาศที่ร้อนขึ้น สภาพอากาศแปรปรวน น้ำท่วม และปัญหาขยะ การเรียนรู้เรื่องสิ่งแวดล้อมจึงควรเริ่มตั้งแต่ในโรงเรียน เพื่อให้เด็กและเยาวชนเข้าใจปัญหา รู้จักหาวิธีแก้ไข และได้ทดลองลงมือทำด้วยตัวเอง

ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดต่อเนื่องเป็นปีที่ 7 ภายใต้แนวคิด ‘พอเพียง ยั่งยืน เพื่อโลก’ มีการจัดเวที SX TALK STAGE หัวข้อ ‘CNC Schools in Action นวัตกรรมจากโรงเรียนสู่อนาคตที่ยั่งยืน’ นำผลงานของ 3 โรงเรียนเครือข่าย CNC ได้แก่ โรงเรียนอัสสัมชัญธนบุรี โรงเรียนยอแซฟอุปถัมภ์ และโรงเรียนศาลาตึกวิทยา มาถ่ายทอดประสบการณ์การทำงานด้านความเป็นกลางทางคาร์บอนและสิ่งแวดล้อมที่นักเรียนได้ร่วมคิดและลงมือทำจริง

เทคโนโลยีตรวจวัดสิ่งแวดล้อม

‘โรงเรียนอัสสัมชัญธนบุรี’ นำเทคโนโลยีมาใช้ติดตามปัญหาสิ่งแวดล้อมในโรงเรียน ด้วยโครงงาน ‘ECO AC’ ระบบเก็บและวิเคราะห์ข้อมูลสภาพแวดล้อมแบบเรียลไทม์ โดยใช้อุปกรณ์ตรวจวัดสภาพแวดล้อม (Airbox) ที่ติดตั้งเซ็นเซอร์วัดความสว่างและสภาพอากาศ พร้อมใช้พลังงานจากแผงโซลาร์เซลล์สำหรับชาร์จแบตเตอรี่และจ่ายไฟให้ระบบ

ข้อมูลที่ตรวจวัดได้จะถูกส่งขึ้นเว็บไซต์ทันที ก่อนนำไปวิเคราะห์ด้วย AI และ Internet of Things จากนั้นจะส่งข้อมูลให้คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมของโรงเรียนใช้ประกอบการวางแผนแก้ไขปัญหาได้อย่างรวดเร็ว โดยโรงเรียนตั้งใจพัฒนาระบบนี้ให้เป็นพื้นที่เรียนรู้ที่นักเรียนสามารถติดตามข้อมูลและนำไปใช้จริง หรือที่เรียกว่า Living Lab

ขณะที่ตัวแทนนักเรียนกล่าวว่า เรื่องสิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องใกล้ตัว โดยเปรียบโลกเสมือนห้องๆ ห้องหนึ่ง หากห้องสกปรก มีกลิ่นเหม็น หรือมีอากาศร้อนจนเกินไป ก็ไม่มีใครอยากอาศัยอยู่ โลกก็เช่นเดียวกัน เมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น มนุษย์ย่อมได้รับผลกระทบจากสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไป

แนวคิดดังกล่าวยังเชื่อมโยงกับหลัก ‘One Health’ ที่มองว่ามนุษย์ สัตว์ และสิ่งแวดล้อมมีความเกี่ยวข้องกัน เมื่อเกิดปัญหาโลกร้อน ผลกระทบย่อมส่งต่อไปถึงสิ่งมีชีวิตอื่น เช่น การละลายของธารน้ำแข็งบริเวณขั้วโลกที่ทำให้สัตว์ในพื้นที่ดังกล่าวใช้ชีวิตได้ยากขึ้น นักเรียนจึงอยากให้คนมองการดูแลโลกในมุมของสิ่งมีชีวิตอื่นที่ต้องอาศัยอยู่ร่วมกันด้วย

นักเรียนสร้างเครื่องคัดแยกขยะ

ด้าน ‘โรงเรียนยอแซฟอุปถัมภ์’ ใช้แนวคิด ‘เลาดาโต ซี’ (Laudato Si’) ของสมเด็จพระสันตะปาปาฟรังซิส ซึ่งมีความหมายว่า ‘ขอสรรเสริญพระเจ้า’ เป็นแนวทางจัดกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อม โดยเน้นว่าการดูแลโลกเป็นหน้าที่ร่วมกันของมนุษย์ทุกคน และเชื่อมโยงกับหลัก One Health หรือ EcoHealth ที่มองว่ามนุษย์ สัตว์ และสิ่งแวดล้อมต่างมีความเกี่ยวข้องกัน

กิจกรรมภายในโรงเรียนมีทั้งการเพิ่มพื้นที่สีเขียว ทำแปลงปลูกผักเพื่อเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพ จัดประกวดพืชเพื่อส่งเสริมความรู้ ตั้งจุดแยกขยะตั้งแต่โรงอาหารไปจนถึงอาคารเรียน และจัดมุมความรู้ด้านสิ่งแวดล้อมในห้องเรียนกว่า 30 ห้องเรียน โดยนักเรียนเป็นผู้คิดริเริ่มและลงมือทำกิจกรรมด้วยตัวเอง ตั้งแต่ต้นทาง โดยไม่ได้รอรับคำสั่งจากผู้บริหารหรือครู

โดยผลงานที่น่าสนใจคือ ‘ระบบคัดแยกขยะอัจฉริยะ’ (AI Power Smart Waste Sorting System) ที่นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ร่วมกันพัฒนาขึ้น โดยต่อยอดจากโครงงานถังแยกขวดพลาสติกและกระป๋องที่ใช้เซ็นเซอร์ตรวจจับโลหะ สู่ระบบต้นแบบที่ออกแบบให้รองรับการใช้งานในระดับโรงงาน

แนวคิดที่ว่านี้มาจากปัญหาโรงงานในจังหวัดนครปฐมที่ยังใช้แรงงานคนคัดแยกขยะ ซึ่งมีความเสี่ยงจากการทำงานและทำให้การคัดแยกมีประสิทธิภาพต่ำ ระบบที่นักเรียนพัฒนาขึ้นประกอบด้วย 3 ส่วน ได้แก่ รถราง รางที่ออกแบบเป็นโมดูลถอดต่อได้เหมือนจิ๊กซอว์เพื่อปรับรูปแบบการติดตั้งให้เหมาะกับพื้นที่โรงงาน และแท่นสแกนสำหรับตรวจจับขยะ

ระบบดังกล่าวใช้ปัญญาประดิษฐ์จำแนกขยะ 4 ประเภท ได้แก่ ขวดพลาสติก กระป๋อง ไม้ และกระดาษ ก่อนจะส่งสัญญาณไปควบคุมมอเตอร์ให้รถรางเคลื่อนที่นำขยะไปยังจุดที่กำหนด ผลการทดสอบพบว่ามีความแม่นยำในการคัดแยกประมาณ 70% โดยออกแบบให้โรงงานนำไปปรับใช้กับโครงสร้างเดิมได้ ไม่ต้องลงทุนเปลี่ยนผังโรงงานทั้งหมด และมุ่งสู่เป้าหมายการลดขยะให้เป็นศูนย์ (Zero Waste)

ตัวแทนนักเรียนกล่าวว่า คนรุ่นใหม่ยังต้องใช้ชีวิตอยู่บนโลกนี้เป็นเวลาอีกยาวนาน แต่ปัจจุบันอากาศร้อนขึ้น สภาพอากาศแปรปรวน และเกิดน้ำท่วมหลายครั้ง หากปล่อยให้ปัญหาดำเนินต่อไปก็ยากที่จะใช้ชีวิตได้ตามปกติ การได้เห็นผู้คนที่สนใจและร่วมกันทำงานด้านสิ่งแวดล้อมจึงเป็นแรงบันดาลใจให้อยากลงมือดูแลโลกมากขึ้น

สร้างเครือข่าย ส่งต่อความรู้

ส่วน‘โรงเรียนศาลาตึกวิทยา’ ซึ่งเป็นโรงเรียนมัธยมศึกษาขนาดกลาง เลือกขับเคลื่อนงานสิ่งแวดล้อมผ่านการจัดกิจกรรม การอบรม และการสร้างเครือข่ายเยาวชน ภายใต้โครงการสร้างเครือข่ายเยาวชนผู้นำสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน โดยใช้รูปแบบการทำงานที่เรียกว่า ‘BGIO Model’ แบ่งเป็น 4 ขั้นตอน

ขั้นแรก Beginning หรือจุดเริ่มต้น เกิดจากการส่งตัวแทนนักเรียนเข้าร่วมค่าย Power Green Camp ซึ่งจัดโดยคณะสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกับบริษัท บ้านปู จำกัด (มหาชน) ก่อนนำความรู้กลับมาขยายผลในโรงเรียน โดยนักเรียนแกนนำรุ่นที่ 18 เรียนรู้เรื่องการจัดการขยะ รุ่นต่อมาเรียนรู้เรื่องการลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (Decarbonization) และรุ่นล่าสุดเรียนรู้เรื่อง One Health

ขั้นที่สอง Goal คือการกำหนดเป้าหมาย ทั้งการสร้างเครือข่ายสิ่งแวดล้อมภายในโรงเรียน การลงนามบันทึกความเข้าใจ (MOU) และนำหลักสูตรความเป็นกลางทางคาร์บอนมาปรับใช้ โดยมุ่งให้โครงการดำเนินต่อเนื่องและช่วยขับเคลื่อนเป้าหมาย Net Zero

ขั้นที่สาม Implementation คือการลงมือทำ ซึ่งโรงเรียนดำเนินงานต่อเนื่องมา 3 ปี ปีแรกจัดค่ายศาลาตึกร่วมรักษ์สิ่งแวดล้อม คัดเลือกนักเรียน 30 คนเข้ารับการอบรมเรื่องการจัดการขยะตามหลัก 3R และทดลองทำถังขยะรักษ์โลกมินิ ปีที่สองเน้นเรื่องการลดการปล่อยคาร์บอนและเพิ่มพื้นที่สีเขียว พร้อมพานักเรียนศึกษาดูงานที่มหาวิทยาลัยมหิดล และศูนย์ศึกษาวิธีการฟื้นฟูดินเสื่อมโทรมเขาชะงุ้ม จนได้รับรางวัลรองชนะเลิศอันดับ 2 จากงาน School Showcase

ส่วนปีที่สามขยายการเรียนรู้ตามหลัก One Health โดยพานักเรียนลงพื้นที่ชุมชน ศึกษาวิถีชีวิตในฟาร์มโคนม การเลี้ยงกุ้งก้ามกรามร่วมกับกุ้งขาว การตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำ และการทำปุ๋ยหมักพิทักษ์สิ่งแวดล้อม โดยได้รับความรู้จากสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษภาค 5 นครปฐม และสถานีอุตุนิยมวิทยากำแพงแสน

นอกจากนี้ โรงเรียนยังนำความรู้ไปเชื่อมกับรายวิชา IS และ RBL จนเกิดผลงานของนักเรียน เช่น น้ำหมัก EM สำหรับบำบัดน้ำเสียและเครื่องฟอกอากาศมินิ พร้อมจัดตั้งศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงเพื่อถ่ายทอดความรู้ให้โรงเรียนประถมศึกษาในเครือข่าย อีกทั้งนำคู่มือครู C&C มาใช้เป็นหลักสูตรการเรียนการสอนสำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 และ 2 ทุกคน โดยมีการวัดและประเมินผลด้วย

ขั้นสุดท้าย Outcome คือผลที่เกิดขึ้นจากการทำงานต่อเนื่อง ทั้งการสร้างความรู้ความเข้าใจและการนำไปใช้ในชีวิตประจำวัน โดยเห็นได้จากนักเรียนที่เคยเข้าร่วมค่ายในรุ่นก่อน เติบโตขึ้นมาเป็นแกนนำและรับช่วงขับเคลื่อนกิจกรรมสิ่งแวดล้อมในโรงเรียนต่อไป

ตัวแทนนักเรียนศาลาตึกวิทยากล่าวว่า ในฐานะเยาวชนที่ยังต้องใช้ชีวิตบนโลกนี้อีกหลายสิบปี ขณะที่ปัญหาสิ่งแวดล้อมเริ่มเห็นชัดขึ้นทุกวัน จึงอยากให้ทุกคนหันมาใส่ใจและร่วมกันแก้ไข เพราะคนรุ่นใหม่เองก็ต้องเป็นผู้ใช้ชีวิตอยู่กับผลที่เกิดขึ้นในอนาคต