ล่าสุดบนเวที SX TALK STAGE ในงาน SX2026 3 ผู้เชี่ยวชาญ จากกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง เริ่มจาก สพ.ญ.ราชาวดี จันทรา นายสัตวแพทย์ชำนาญการ , พัชราภรณ์ เยาวสุต นักวิชาการประมงชำนาญการ, สพ.ญ.ปิยรัตน์ คุ้มรักษา นายสัตวแพทย์ชำนาญการ ได้มาแชร์เรื่อง “วาฬย้ายถิ่น! สัญญาณเตือนวิกฤติ ระบบนิเวศและความมั่นคงทางอาหาร”
โดยมองว่า ทะเลเป็นระบบนิเวศที่สิ่งมีชีวิตทุกชนิดเชื่อมโยงกัน ตั้งแต่แพลงก์ตอน หญ้าทะเล ปลาเล็ก ไปจนถึงสัตว์ทะเลขนาดใหญ่อย่างวาฬและพะยูน การเปลี่ยนแปลงของถิ่นอาศัยและแหล่งอาหารจึงส่งผลต่อเนื่องไปทั้งระบบ โดยเฉพาะสถานการณ์วาฬบรูด้าในอ่าวไทยตอนบน และพะยูนในทะเลอันดามัน ซึ่งกำลังเผชิญแรงกดดันจากภาวะโลกรวน มลพิษ และกิจกรรมของมนุษย์
ทั้งนี้ “วาฬ” ไม่ใช่แค่สัตว์ทะเลหายากเท่านั้น แต่ยังเป็นตัวสะท้อนระบบนิเวศทางทะเล เป็นดัชนีชี้วัดทางธรรมชาติ ที่ไหนมีวาฬก็จะมีปลา ที่ไหนมีปลา ก็จะมีอาหารของมนุษย์เช่นกัน เมื่อเกิดเหตุวาฬย้ายถิ่น แปลว่า ธรรมชาติกำลังจะเปลี่ยนแปลงไป รวมถึงระบบเศรษฐกิจของไทยด้วย
วาฬบรูด้า 73 ตัว เผชิญภัยคุกคามรอบด้าน
ปัจจุบันอ่าวไทยตอนบนมีวาฬบรูด้า ที่สามารถจำแนกอัตลักษณ์ด้วยวิธี Photo-ID จากครีบหลัง รอยแผล และลวดลายเฉพาะตัวได้ 73 ตัว โดยเริ่มเก็บข้อมูลติดตามมาตั้งแต่ปี 2553 เพื่อใช้ศึกษาประชากรและวางแผนอนุรักษ์

อย่างไรก็ตาม ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา พบวาฬเกยตื้นเสียชีวิต 36 ตัว ขณะที่มีอัตราการเกิดประมาณ 7-8 ตัวต่อปี และเสียชีวิตประมาณ 3-4 ตัวต่อปี แต่ปีนี้น่าเป็นห่วง เพราะวาฬบรูด้า เกิดมา 8 ตัว แต่ตายไป 8 ตัวเช่นกัน ถ้าวิกฤติแบบนี้ เกิดขึ้นบ่อยๆ โอกาสการสูญพันธุ์น่าเป็นห่วงอย่าง สาเหตุสำคัญมาจากการเจ็บป่วย การพลัดหลงจากแม่ เครื่องมือประมง และเรือชน ทั้งเศษอวน และเชือกขยะทะเลที่พันรัดร่างกาย ไปจนถึงใบพัดเรือที่สร้างบาดแผลรุนแรง
นอกจากนี้ยังมีภัยคุกคามที่มองไม่เห็น เช่น เสียงความถี่สูงจากการสำรวจปิโตรเลียมด้วย Air Gun ซึ่งอาจกระทบต่อระบบการได้ยิน กระดูกหูแตก และการดำรงชีวิตของสัตว์ทะเล รวมถึงภาวะโลกร้อนที่ทำให้อุณหภูมิน้ำและแหล่งอาหารเปลี่ยนแปลง
พะยูนหนีตาย หญ้าทะเลหายกว่า 18,000 ไร่
อีกด้านหนึ่ง ทะเลอันดามัน โดยเฉพาะจังหวัดตรัง ซึ่งเป็นแหล่งหญ้าทะเลขนาดใหญ่ที่สุดของไทยและเป็นแหล่งอาหารสำคัญของพะยูน กำลังเผชิญวิกฤตหญ้าทะเลเสื่อมโทรมอย่างหนัก
ข้อมูลระบุว่า พื้นที่หญ้าทะเลลดลงจาก 74,737 ไร่ ในปี 2563 เหลือ 56,055 ไร่ ในปี 2568 หรือหายไปกว่า 18,000 ไร่ จากหลายปัจจัย ทั้งสภาพอากาศแปรปรวน ภาวะโลกรวน มลพิษ และตะกอนจากกิจกรรมขุดลอกร่องน้ำ

เมื่อแหล่งอาหารลดลง พะยูนจึงขาดสารอาหาร ร่างกายอ่อนแอ ภูมิต้านทานลดลง และเสี่ยงเจ็บป่วยหรือเกยตื้นเสียชีวิต ขณะที่ข้อมูลการสำรวจสะท้อนจำนวนประชากรที่ลดจาก 188 ตัว เหลือ 59 ตัว
สิ่งที่น่ากังวลคือ พะยูนบางส่วนต้องอพยพจากแหล่งอาศัยเดิมในตรังไปหาพื้นที่อาหารใหม่ในกระบี่และภูเก็ต แต่การย้ายถิ่นทำให้ต้องเผชิญความเสี่ยงจากเส้นทางเดินเรือและเครื่องมือประมงที่ไม่คุ้นเคย ทั้งการถูกเรือชน ใบพัดเรือฟัน และติดอวนโดยไม่ตั้งใจ
สัตว์ทะเลหายไป ห่วงโซ่อาหารและเศรษฐกิจก็สั่นคลอน
การอนุรักษ์วาฬและพะยูนจึงไม่ได้มีความหมายเพียงการรักษาสัตว์หายาก แต่เป็นการรักษาสมดุลของระบบนิเวศ วาฬมีบทบาทในการหมุนเวียนสารอาหารผ่านมูลวาฬ ช่วยสนับสนุนการเติบโตของแพลงก์ตอนซึ่งเป็นฐานของห่วงโซ่อาหาร และเป็นผู้ผลิตออกซิเจนที่สำคัญของโลก
ส่วนพะยูนมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับหญ้าทะเล ซึ่งเป็นทั้งแหล่งอาหาร แหล่งอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน ช่วยดักจับตะกอนและกักเก็บคาร์บอน เมื่อหญ้าทะเลเสื่อมโทรม จึงกระทบต่อความอุดมสมบูรณ์ของสัตว์น้ำและทรัพยากรประมงที่หล่อเลี้ยงชุมชนชายฝั่ง
4R ฟื้นบ้านสัตว์ทะเล ใช้เทคโนโลยีป้องกันก่อนสูญเสีย
ทางออกต้องเริ่มจากการฟื้นฟูระบบนิเวศ ไม่ใช่เพียงช่วยเหลือสัตว์ที่บาดเจ็บหรือเกยตื้น โดยใช้แนวทาง 4R ได้แก่ Restoration ฟื้นฟูพื้นที่, Rehabilitation เยียวยาระบบนิเวศ, Regeneration ส่งเสริมให้ธรรมชาติฟื้นตัว และ Rewilding คืนความสมบูรณ์ให้ธรรมชาติสามารถดำเนินไปได้เอง
ควบคู่กับการย้ายปลูกหญ้าทะเล ป้องกันการรบกวน ลดมลพิษ และควบคุมกิจกรรมมนุษย์ พร้อมนำเทคโนโลยีอย่างโดรน UAV, AI และ Photo-ID มาใช้ติดตามประชากรและเส้นทางอพยพของสัตว์ทะเลแบบต่อเนื่อง

อีกหัวใจสำคัญคือการมีส่วนร่วมของชุมชนผ่าน Citizen Science เปิดโอกาสให้ชาวประมงและประชาชนร่วมบันทึกภาพและแจ้งข้อมูลการพบเห็นสัตว์ทะเล รวมถึงยกระดับมาตรการจัดการทางทะเล ทั้งการกำหนดความเร็วและเส้นทางเดินเรือในพื้นที่เสี่ยง ลดเครื่องมือประมงอันตราย และจัดการขยะทะเล
ขณะเดียวกัน การอนุรักษ์ยังสามารถสร้างเศรษฐกิจให้ชุมชนได้ โดยการท่องเที่ยวชมวาฬในอ่าวไทยมีมูลค่าทางเศรษฐกิจกว่า 27.6 ล้านบาทต่อปี และมีแนวโน้มเติบโตเกิน 30 ล้านบาทต่อปี สะท้อนว่าการรักษาธรรมชาติสามารถสร้างรายได้โดยไม่จำเป็นต้องทำลายทรัพยากร

ท้ายที่สุด วาฬและพะยูนเปรียบเสมือน Bio-indicator หรือตัวชี้วัดความสมบูรณ์ของระบบนิเวศ การเปลี่ยนเส้นทางอพยพ การขาดแคลนอาหาร และการเสียชีวิตที่เพิ่มขึ้น จึงเป็นสัญญาณเตือนที่มนุษย์ไม่ควรมองข้าม
เพราะเมื่อทะเลสูญเสียความสมดุล สิ่งที่หายไปไม่ใช่แค่สัตว์ทะเลหายาก แต่รวมถึงทรัพยากรประมง รายได้ชุมชน และความมั่นคงทางอาหารในอนาคต การช่วยให้วาฬและพะยูนมีบ้านที่ปลอดภัย จึงเท่ากับการรักษาระบบนิเวศที่หล่อเลี้ยงมนุษย์ไปพร้อมกัน



