นายนพดล เภรีฤกษ์ เลขาธิการคณะกรรมการกฤษฎีกา ได้ลงนามในบันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญ (เรื่องเสร็จที่ 1332/2569) ระบุว่า สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติได้มีหนังสือลงวันที่ 23 ก.ย. 2569 ถึงสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
สรุปความได้ว่า ในการประชุมมหาเถรสมาคม เมื่อวันที่ 10 มิ.ย. 2569 ได้มีการพิจารณาปัญหาเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ เนื่องจากปัจจุบันมีการแต่งตั้งฐานานุกรมในตำแหน่งพระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกา ของพระราชาคณะชั้นสามัญในบางพื้นที่ แต่ในประกาศพระบรมราชโองการโปรดพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์พระราชาคณะ ไม่มีการระบุให้พระราชาคณะชั้นสามัญมีฐานานุศักดิ์แต่งตั้งฐานานุกรมได้ แตกต่างจากพระราชาคณะตั้งแต่ขั้นราชขึ้นไปที่มีการระบุฐานานุศักดิ์แต่งตั้งฐานานุกรมไว้อย่างชัดเจน โดยมีการอ้างอิงกฎหมายว่าด้วยการปกครองคณะสงฆ์ในลักษณะเดียวกับกรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมของเจ้าคณะจังหวัด ซึ่งคณะกรรมการกฤษฎีกาได้เคยพิจารณาให้ความเห็นไว้ในบันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร์ ศก 121 (เรื่องเสร็จที่ 1335/2567)
โดยเห็นว่า พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทรศก 121 และพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 ได้ถูกยกเลิกไปแล้ว และไม่มีบทบัญญัติใดในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ไว้ ดังนั้น พระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ในตำแหน่งเจ้าคณะจังหวัดจึงไม่อาจแต่งตั้งฐานานุกรมโดยอาศัยอำนาจตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ได้ และการแต่งตั้งฐานานุกรมในกรณีดังกล่าวไม่มีผลทางกฎหมาย อย่างไรก็ดี โดยที่กรณีของพระราชาคณะชั้นสามัญยังมิได้มีการวินิจฉัยไว้โดยชัดแจ้งว่าสามารถแต่งตั้งฐานานุกรมได้หรือไม่ และจะอาศัยกฎหมายใดเป็นฐานอำนาจในการดำเนินการดังกล่าว
ในการประชุมมหาเถรสมาคมได้มีการพิจารณาประกาศกระทรวงธรรมการ แผนกกรมสังฆการี เรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2458 ซึ่งกำหนดเกี่ยวกับการตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญ โดยข้อ 7 แห่งประกาศกระทรวงธรรมการฯ กำหนดให้เจ้าอาวาสพระอารามหลวงมีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมสำหรับพระอารามหลวงได้ และในข้อ 8 กำหนดให้พระราชาคณะรองเจ้าอาวาส หรือผู้ช่วยเจ้าอาวาส ชั้นผู้ใหญ่ ตั้งฐานานุกรมได้ตามฐานันดร ชั้นสามัญตั้งได้ 2 รูป คือ พระปลัด 1 และสมุห์ 1 มหาเถรสมาคมจึงมีมติมอบให้ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติเสนอปัญหาข้อกฎหมายต่อสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เพื่อพิจารณาให้ความเห็นว่า การแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญในตำแหน่งพระปลัด พระสมุห์ และพระใบฎีกา โดยอาศัยพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 สามารถกระทำได้หรือไม่
คณะกรรมการกฤษฎีกา (คณะที่ 8) ได้พิจารณาข้อหารือของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ โดยมีผู้แทนสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติเป็นผู้ชี้แจงข้อเท็จจริงแล้ว เห็นว่า กรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมนั้น คณะกรรมการกฤษฎีกา (คณะที่ 8) ได้ให้ความเห็นไว้ในบันทึกสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เรื่อง การแต่งตั้งฐานานุกรมตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 (เรื่องเสร็จที่ 1335/2567) แล้วว่า พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ถูกยกเลิกโดยมาตรา 3 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 และต่อมา พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 ถูกยกเลิกโดยมาตรา 35 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ.2505 โดยไม่มีบทบัญญัติใดในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ที่กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ไว้ ดังนั้น พระภิกษุผู้ดำรงตำแหน่งปกครองคณะสงฆ์ในตำแหน่งเจ้าคณะจังหวัดจึงไม่สามารถแต่งตั้งฐานานุกรมโดยอาศัยอำนาจตามพระราชบัญญัติลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ได้ การแต่งตั้งฐานานุกรมในกรณีดังกล่าวจึงไม่มีผลทางกฎหมาย
สำหรับกรณีการแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญตามข้อหารือนี้ เมื่อเป็นที่ยุติแล้วว่า กฎหมายว่าด้วยคณะสงฆ์ที่ใช้บังคับในปัจจุบันมีเพียงพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ฉบับเดียว ไม่สามารถนำพระราชบัญญัติลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 ที่ถูกยกเลิกไปแล้ว หรือประกาศกระทรวงธรรมการ เรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง ลงวันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2458 ซึ่งเป็นกฎหมายลูกบทที่ออกตามพระราชบัญญัติดังกล่าวมาใช้บังคับได้อีกต่อไป การแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญโดยอาศัยอำนาจตามพระราชบัญญัติลักษณปกครองคณะสงฆ์ รัตนโกสินทร ศก 121 จึงไม่สามารถกระทำได้ อีกทั้ง ไม่มีบทบัญญัติใดในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ.2505 ที่กำหนดเกี่ยวกับการแต่งตั้งฐานานุกรมของพระราชาคณะชั้นสามัญไว้ จึงไม่อาจมีการแต่งตั้งฐานานุกรมในพระราชาคณะชั้นสามัญโดยอาศัยอำนาจตามพระราชบัญญัติดังกล่าวได้เช่นเดียวกัน
ในปัจจุบันการแต่งตั้งฐานานุกรมสำหรับพระภิกษุจึงมีเพียงกรณีเดียว คือ กรณีที่พระมหากษัตริย์ทรงใช้พระราชอำนาจตามมาตรา 95 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย และมาตรา 5 ตรี 6 แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2561 โดยมีพระบรมราชโองการโปรดสถาปนาสมณศักดิ์หรือทรงตั้งสมณศักดิ์พระภิกษุ พร้อมทั้งมีความปรากฏในพระบรมราชโองการด้วยว่า ให้พระภิกษุผู้ได้รับพระราชทานสถาปนาหรือทรงตั้งสมณศักดิ์นั้น มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้จำนวนเท่าใด และในตำแหน่งใด ดังจะเห็นได้จากพระบรมราชโองการโปรดสถาปนาหรือทรงตั้งสมณศักดิ์พระภิกษุตั้งแต่พระราชาคณะชั้นราชขึ้นไปที่จะมีข้อความพระราชทานพระบรมราชานุญาตไว้เช่นนั้น แต่สำหรับกรณีทรงตั้งสมณศักดิ์พระราชาคณะชั้นสามัญไม่ปรากฏข้อความดังกล่าว ดังนั้น พระราชาคณะชั้นสามัญจึงไม่อาจตั้งฐานานุกรมได้
