“นักวิชาการ” ชี้ถึงเวลายกระดับรับมือภัยพิบัติ-น้ำท่วม แนะรัฐถอดบทเรียนจริงจัง

บนเวที  SX IDEA LAB  เรื่อง ” ปรับ รับ เปลี่ยน : เมือง ชุมชน และสถาปัตยกรรมในวันนี้” ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดต่อเนื่องเป็นปีที่ 7 ภายใต้แนวคิด ‘พอเพียง ยั่งยืน เพื่อโลก’  มีคำตอบในเรื่องนี้  เพื่อร่วมค้นหาแนวทางและความเป็นไปได้ใหม่ ๆ สู่อนาคตที่ยั่งยืน

โดยมีวิทยากร คือ ดร.วีระพันธุ์ ชินวัตร อุปนายกสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ ฝ่ายวิชาชีพ   ผศ. กฤษณะพล วัฒนวันยู อาจารย์ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และการออกแบบ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี  และ ผศ. ณธทัย จันเสน อาจารย์ ภาควิชาครุศาสตร์สถาปัตยกรรมและการออกแบบ คณะครุศาสตร์อุตสาหกรรมและเทคโนโลยี สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง โดยมี  คุณ กุลธิดา ทรงกิตติภักดี ผู้ร่วมก่อตั้งและสถาปนิกหลัก Jenchieh Hung + Kulthida Songkittipakdee / HAS design and research เป็นผู้ดำเนินรายการ

ดร.วีระพันธุ์ ชินวัตร บอกว่า  การขยายตัวของเมืองในกรุงเทพมหานคร ส่งผลให้พื้นที่รับน้ำลดลงอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ภัยจากระดับน้ำทะเลหนุนสูงเริ่มทวีความรุนแรงขึ้น ที่ผ่านมาประเทศไทยเคยเผชิญวิกฤติน้ำทะเลหนุนสูงและน้ำเค็มรุกล้ำขึ้นไปไกลถึง จ.พระนครศรีอยุธยา ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อการผลิตน้ำประปาเพื่อการอุปโภคบริโภคของประชาชน

“กรณีศึกษาจากต่างประเทศ เช่น เนเธอร์แลนด์ สิงคโปร์เกาหลีใต้ และอังกฤษ ที่นำแนวคิดการพัฒนาพื้นที่สีเขียวแนวชายฝั่งและโครงการบริหารจัดการน้ำสมัยใหม่มาใช้เป็นกันชนลดแรงปะทะของน้ำทะเลและป้องกันน้ำเค็มรุกล้ำ ซึ่งโครงการที่มีการพูดไว้นาน แต่ยังไม่เกิดขึ้น  จึงควรพิจารณาควบคู่กับการน้อมนำแนวพระราชดำริ “แก้มลิง“ ของในหลวงรัชกาลที่ 9 มาประยุกต์ใช้ในการชะลอน้ำและกักเก็บน้ำอย่างเป็นระบบ”

แนะรัฐเปิด ‘แผนที่เสี่ยงภัย’ ให้ปชช.ประเมินความเสี่ยง  

สำหรับแนวทางการรับมือในระดับเมืองและประชาชน นั้น  สิ่งสำคัญที่สุดคือการเข้าถึงข้อมูลที่โปร่งใสและแม่นยำ โดยเปรียบเทียบกับต่างประเทศที่ภาครัฐจัดทำ แผนที่เสี่ยงภัยน้ำท่วม (Flood Map) ที่ระบุระดับความเสี่ยงและรอบปีการเกิดน้ำท่วมซ้ำซาก (เช่น รอบ 100 ปี หรือ 500 ปี เทียบเท่ามหาอุทกภัยปี 2554) รวมถึงระดับความสูงต่ำของพื้นที่ในกรุงเทพฯ อย่างชัดเจน เพื่อให้ประชาชนสามารถใช้เป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจเลือกที่อยู่อาศัยและเตรียมความพร้อมรับมือได้ด้วยตนเอง

ยกระดับ ‘ศูนย์อพยพ’ ยุคใหม่ พร้อมระบบแจ้งเตือน 

นอกจากการป้องกันเชิงโครงสร้างและการเปิดเผยข้อมูลแล้วเวทีเสวนายังชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นในการปรับปรุงการบริหารจัดการในภาวะฉุกเฉิน โดยหยิบยกบทเรียนการเตรียมตัวรับมือน้ำท่วมในระดับครัวเรือน ไปจนถึงการยกระดับมาตรฐาน “ศูนย์อพยพ“ ให้ตอบโจทย์การดำรงชีวิตในยุคปัจจุบัน โดนต้องมีสาธารณูปโภคพื้นฐานต้องพร้อม นอกเหนือจากอาหารและน้ำดื่ม คือ ระบบไฟฟ้า และ อินเทอร์เน็ต (Wi-Fi) เพื่อให้ประชาชนสามารถติดต่อสื่อสารและเข้าถึงข้อมูลข่าวสารฉุกเฉินได้ตลอดเวลาในระหว่างที่ความช่วยเหลือจากภาครัฐยังไม่ทั่วถึง

นอกจากนี้ควรนำเทคโนโลยีและแอปพลิเคชันเข้ามาช่วยแจ้งพิกัดจุดอพยพ จุดรับความช่วยเหลือ และสถานะระดับน้ำแบบเรียลไทม์ เพื่อลดความสับสนและช่วยให้ประชาชนในพื้นที่เสี่ยงสามารถเอาตัวรอดและปรับตัวอยู่ร่วมกับวิกฤติภัยพิบัติได้อย่างยั่งยืน

ความยืดหยุ่นของเมืองโจทย์ใหญ่ที่ทั่วโลก

ด้าน ผศ. กฤษณะพล วัฒนวันยู  บอกถึง  แนวคิดเรื่อง “ความยืดหยุ่นของเมือง” (City Resilience) หรือความสามารถในการปรับตัวและฟื้นตัวจากวิกฤติภัยพิบัติ โรคระบาด และความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ  ว่า กลายเป็นโจทย์ใหญ่ที่ทั่วโลกให้ความสำคัญในปัจจุบัน

โดยดัชนีวัดความยืดหยุ่นระดับสากล (City Resilience Index)  เกณฑ์การประเมินครอบคลุม 4 มิติหลัก ได้แก่ ด้านสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดี ด้านเศรษฐกิจและสังคม ด้านโครงสร้างพื้นฐานและระบบนิเวศ และด้านภาวะผู้นำและการวางแผน ซึ่งล่าสุดในปี 2024 ได้มีการปรับนิยามและตัวชี้วัดให้ทันสมัยขึ้นเป็น 22 ตัวชี้วัด เพื่อให้สอดรับกับสถานการณ์ปัจจุบัน นอกจากนี้ยังมีกรอบแนวคิดจากภาคธุรกิจที่ให้ความสำคัญกับ 5 องค์ประกอบหลัก ทั้งการเงินและธุรกิจที่ยั่งยืน เทคโนโลยี และมิติของมนุษย์ 

กางผลสำรวจ 31 เมืองทั่วโลก  กทม. ที่ 20 

จากการสำรวจและจัดอันดับความยืดหยุ่นของเมือง 31 แห่งทั่วโลก ทั้งในกลุ่มประเทศเศรษฐกิจมั่งคั่งและกลุ่มประเทศเศรษฐกิจปานกลาง พบว่า กรุงเทพมหานคร อยู่ในอันดับที่ 20 จาก 31 เมือง ขณะที่กลุ่มเมืองอันดับต้นๆ ของโลก ได้แก่ อันดับ1 ลอนดอน อันดับ 2 อัมสเตอร์ดัม อันดับ 3 นิวยอร์ก ซึ่งสะท้อนว่ากรุงเทพฯ ยังมีช่องว่างอีกมากที่ต้องเร่งพัฒนาและยกระดับมาตรฐานการรับมือวิกฤติ

จี้แก้จุดอ่อนรับมือภัยพิบัติ-ตึกสูง 

เมื่อมองย้อนกลับมาที่บริบทของประเทศไทยและกรุงเทพฯ ยังคงพบความท้าทายในการจัดการภัยพิบัติในพื้นที่จริง ทั้งปัญหาน้ำท่วมขังยาวนานในชุมชนอย่างย่านคลองจั่นในช่วงที่ผ่านมาที่ส่งผลกระทบต่อสุขอนามัยและการเข้าถึงน้ำดื่มสะอาด รวมถึงความเปราะบางของระบบขนส่งสาธารณะ เช่น รถไฟฟ้า และอาคารสูงอย่างคอนโดมิเนียมหรือออฟฟิศ ที่ยังขาดแผนรับมือและจุดอพยพที่ชัดเจนหากเกิดเหตุฉุกเฉินอย่างแผ่นดินไหวหรือภัยพิบัติรุนแรง

“ประเทศญี่ปุ่น ที่ปลูกฝังทักษะการเอาตัวรอดและฝึกซ้อมรับมือภัยพิบัติอย่างจริงจังตั้งแต่ระดับเด็กเล็ก มีการจัดเตรียมถุงยังชีพที่เป็นระบบ และกำหนดจุดอพยพในแต่ละย่านชุมชนไว้อย่างชัดเจน เพื่อให้ประชาชนรู้ว่าต้องปฏิบัติตัวอย่างไรและอพยพไปที่ใดเมื่อเกิดเหตุ

อย่างไรก็ตาม ในประเทศไทยเองก็เริ่มมีโครงการนำร่องที่พยายามสร้างความยืดหยุ่นในระดับเมืองและชุมชน เช่นโครงการพัฒนาเมืองยืดหยุ่นในเทศบาลตำบลปริก จังหวัดสงขลา การพัฒนาพื้นที่สีเขียวทำหน้าที่เป็น “แก้มลิงในเมือง” อย่างอุทยาน 100 ปี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย การจัดการน้ำระดับชุมชนในจังหวัดมหาสารคาม รวมถึงการนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วยบริหารจัดการในจังหวัดยะลา ฯลฯ

แนะรัฐเลิกติดกับดัก ‘สรุปบทเรียน’ แต่ไม่ลงมือทำ

ทิศทางการพัฒนาของภาครัฐนั้น  ประเทศไทยจะต้องตั้งเป้าหมายให้ชัดเจนว่าจะแก้ปัญหาใดก่อนระหว่างปัญหาน้ำท่วมหรือฝุ่น PM 2.5 รวมถึงการกระจายความสำคัญออกไปยังภูมิภาคทั่วประเทศไม่ให้กระจุกตัวอยู่แค่ในกรุงเทพฯ ที่สำคัญคือภาครัฐและสังคมต้องก้าวข้ามการ “ถอดบทเรียน” ที่ทำซ้ำแล้วซ้ำเล่าหลังเกิดวิกฤติใหญ่ ทั้งมหาอุทกภัยปี 2554 หรือเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ในภาคใต้อย่างหาดใหญ่ แล้วนำข้อมูลที่มีอยู่มหาศาลมาแปลงเป็นการปฏิบัติจริงและสื่อสารให้ประชาชนเข้าใจอย่างเป็นรูปธรรม.

เปิดประสบการณ์ตรง ‘ผู้ประสบภัยน้ำท่วม’

ผศ. ณธทัย จันเสน ที่เป็นหนึ่งในผู้ประสบภัยน้ำท่วมล่าสุด จากที่บ้านอยู่ในพื้นที่ลาดกระบัง  ได้ร่วมถ่ายทอดประสบการณ์ตรงและวิเคราะห์สาเหตุเชิงโครงสร้างของวิกฤติน้ำท่วมในเขตเมือง ว่า ในอดีตประเทศไทยมักเผชิญกับ “น้ำหลาก” ที่มาเร็วและไปเร็ว ประกอบกับรูปแบบบ้านเรือนไทยที่ยกพื้นสูงทำให้น้ำไหลผ่านได้สะดวก แต่เมื่อขยายตัวเป็นสังคมเมือง การก่อสร้างบ้านเรือนติดพื้นและการถมพื้นที่ชุ่มน้ำหรือ “แก้มลิง” เดิมเพื่อสร้างหมู่บ้านจัดสรรและอาคารต่างๆ ทำให้น้ำไม่มีทางไปและกลายเป็นน้ำท่วมขังยาวนาน นอกจากนี้ ปัจจัยด้านสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงยังทำให้เกิดปรากฏการณ์ “Rain Bomb” หรือฝนตกหนักแช่อยู่กับที่ติดต่อกันหลายวัน ต่างจากมหาอุทกภัยปี 2554 ที่เป็นมวลน้ำเหนือไหลบ่าลงมา

ชี้พื้นที่รับน้ำหาย-ภาษีที่ดินเร่งคนถมที่

ที่สำคัญ กฎหมายภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง ได้กระตุ้นให้เจ้าของที่ดินว่างเปล่าเร่งนำดินมาถมที่เพื่อปลูกพืชเกษตรอย่างกล้วยหรือมะนาวหวังลดหย่อนภาษี ส่งผลให้พื้นที่ลุ่มต่ำที่เคยทำหน้าที่เป็นจุดรับน้ำตามธรรมชาติในชุมชนหายไปทั้งหมดสำหรับข้อเสนอแนะเชิงนโยบายในระดับมหภาคเพื่อแก้ไขปัญหาน้ำท่วมเมืองอย่างยั่งยืน เสนอ 2 แนวทางหลัก ได้แก่

1. เปลี่ยนเงื่อนไขลดหย่อนภาษีที่ดิน: รัฐควรสร้างแรงจูงใจให้เจ้าของที่ดินว่างเปล่าไม่ต้องถมที่ปลูกพืชเกษตร แต่เปลี่ยนเป็นการเปิดพื้นที่ของตนเองให้เป็น “จุดรับน้ำ” (แก้มลิงเอกชน) โดยสามารถคำนวณสิทธิลดหย่อนภาษีตามขนาดพื้นที่ และจำนวนวันที่ช่วยกักเก็บน้ำแทนการจ่ายเงินเยียวยาภายหลัง

2. บริหารจัดการระบบคลองเชิงรุก: กรุงเทพมหานครมีโครงข่ายคลองที่เชื่อมโยงกันดีอยู่แล้ว แต่ขาดการดูแลอย่างต่อเนื่อง ภาครัฐควรประสานความร่วมมือกับหน่วยงานที่มีกำลังพล เช่น กรมราชทัณฑ์ หรือกองทัพ เพื่อระดมกำลังขุดลอกคลองและกำจัดตะกอนตั้งแต่ช่วงหน้าแล้ง ก่อนเข้าสู่ฤดูฝนอย่างจริงจัง

เปิดคู่มือเอาตัวรอดฉบับผู้ประสบภัย

การรับมือน้ำท่วมด้วยตนเอง วิธีเอาตัวรอดและป้องกันความเสียหาย นั้น เริ่มที่ห้ามประมาาหากเห็นระดับน้ำเริ่มซึมขึ้นให้รีบยกของขึ้นที่สูงทันที เพราะระดับน้ำอาจสูงเกินกว่าที่คาดการณ์ไว้  และเก็บของมีค่าใส่กล่องพลาสติก ยกวางบนที่สูง  ต้องกจัดการระบบไฟฟ้าและน้ำขัง โดยควรยกปั๊มน้ำขึ้นที่สูงล่วงหน้าส่วนน้ำที่ท่วมขังในบ้านนานเกิน 3 วันจะเริ่มเน่าเสียและมีตะกอนดำ ควรใช้ไดโว่สูบน้ำเก่าออกเพื่อให้น้ำใหม่ไหลเวียนเข้ามาแทนที่ และใช้จุลินทรีย์ (EM) ช่วยลดกลิ่นเหม็น

ที่สำคัญ คือสร้างความมั่นคงทางอาหาร  การเลี้ยงไก่ไข่ และการปลูกผักสวนครัวในกระถางที่สามารถเคลื่อนย้ายขึ้นที่สูงได้  เพื่อใช้ประกอบอาหาร  และระวังสัตว์มีพิษที่เข้าในพื้นที่บ้านฯลฯ