เมื่อวันที่ 17 พ.ย. ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ในฐานะประธานคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติในพื้นที่ภาคเหนือ ประชุมออนไลน์ร่วมกับทีมนักวิจัยและนักวิทยาศาสตร์ของ อว. จากทั่วประเทศทันที หลังลงพื้นที่ไปรับฟังความเดือดร้อนของชาวบ้านริมแม่น้ำสายและแม่น้ำกก จ.เชียงราย ที่กังวลเรื่องสารโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำจนกระทบต่อสุขภาพ การใช้น้ำอุปโภคบริโภค และการทำเกษตร

ศ.ดร.ยศชนัน เปิดเผยว่า การเรียกประชุมนักวิจัยทั่วประเทศในครั้งนี้ เพื่อระดมเทคโนโลยีและงานวิจัยของ อว. ที่พร้อมใช้งานอยู่แล้ว ลงไปแก้ปัญหาเฉพาะหน้าให้ประชาชนในพื้นที่ทันทีโดยไม่ต้องรอ เพราะแม้การแก้ปัญหาที่ต้นเหตุจะต้องเจรจากับประเทศเพื่อนบ้านเพื่อควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษที่ต้นน้ำ ซึ่งกระทรวงการต่างประเทศ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และทางจังหวัดกำลังดำเนินการอยู่ แต่ในฝั่งไทยต้องลงมือปกป้องสุขภาพและปากท้องของประชาชนไปพร้อมกันทันที

สำหรับ 4 มาตรการด่วนที่ อว. ลงมือทำทันทีในพื้นที่ มีดังนี้

1.ติดตั้งระบบกรองน้ำสะอาดเพิ่มในพื้นที่เดือดร้อน อว. โดยสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนฯ, ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค สวทช.) และกรมวิทยาศาสตร์บริการ (วศ.) นำระบบกรองและบำบัดน้ำที่ติดตั้งและใช้งานได้ผลจริงแล้วในพื้นที่นำร่อง ทั้งที่ ต.ท่าตอน จ.เชียงใหม่ และ อ.เมือง จ.เชียงราย (บ้านฟาร์มสัมพันธกิจ, บ้านเมืองงิม และบ้านริมกก) ขยายการติดตั้งไปยังหมู่บ้านอื่นๆ ที่ประสบปัญหา เพื่อให้ชาวบ้านมีน้ำสะอาดใช้ได้อย่างเพียงพอ แจกชุดตรวจสารหนูแบบพกพา ให้ชาวบ้านตรวจน้ำ-ดิน-พืชผลได้เอง

2.นาโนเทค สวทช. นำชุดตรวจสารหนูและโลหะหนักแบบพกพาที่รู้ผลเร็วและใช้งานง่าย มาเร่งผลิตเพิ่มและกระจายลงพื้นที่ร่วมกับทางจังหวัดและกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เพื่อให้ชาวบ้านและเกษตรกรใช้ตรวจน้ำกินน้ำใช้ น้ำการเกษตร ดิน และผลผลิตทางการเกษตรได้ด้วยตัวเอง ช่วยสร้างความสบายใจในการใช้น้ำและสร้างความมั่นใจให้กับผู้ซื้อผลผลิต

3.สร้างฝายชะลอน้ำเพื่อดักจับตะกอนสารพิษอย่างปลอดภัย เนื่องจากผลการวิจัยพบว่าสารหนูส่วนใหญ่ไหลปะปนมากับตะกอนในน้ำ สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) จึงนำข้อมูลสภาพแม่น้ำและขนาดตะกอนจริง มาคำนวณด้วยโปรแกรมจำลองทางคณิตศาสตร์ระดับสากล (MIKE HYDRO ร่วมกับ DHI) เพื่อออกแบบและพัฒนาฝายชะลอน้ำที่ดักจับตะกอนสารพิษได้อย่างแม่นยำ มีแผนกำจัดตะกอนที่ปลอดภัย และคำนวณผลกระทบอย่างรอบด้านเพื่อไม่ให้เกิดปัญหาน้ำท่วมหรือกระทบสิ่งแวดล้อมตามมา

4.ทำแผนที่จุดเสี่ยงเฝ้าระวังภัย และตรวจพิสูจน์ต้นตอสารพิษในห้องแล็บ จัดทำแผนที่ระบุพิกัดพื้นที่เสี่ยงปนเปื้อนอย่างละเอียดเพื่อเฝ้าระวังและแจ้งเตือนชาวบ้านได้ตรงจุด พร้อมทั้งใช้ห้องปฏิบัติการขั้นสูงของสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนฯ ตรวจวิเคราะห์น้ำและตะกอนด้วยเทคนิคไอโซโทป ซึ่งสามารถระบุแหล่งที่มาของสารปนเปื้อนได้อย่างแม่นยำ เพื่อใช้เป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ในการเจรจาแก้ปัญหาที่ต้นเหตุอย่างยั่งยืน

ทั้งนี้ สำหรับการระดมทีมวิทยาศาสตร์และงานวิจัยของ อว. ลงพื้นที่ดังกล่าว เป็นหนึ่งในนโยบายของรองนายกฯ และ รมว.อว. ที่ต้องการนำงานวิจัยมาใช้เป็นเครื่องมือแก้ปัญหาความเดือดร้อนให้ประชาชนเห็นผลจริงในทันที โดยทำงานร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่นและชาวบ้านอย่างใกล้ชิด เพื่อคืนน้ำสะอาด สร้างความเชื่อมั่น และฟื้นฟูคุณภาพชีวิตของชาวลุ่มน้ำกกและแม่น้ำสายโดยเร็วที่สุด