ศูนย์กันก่อนท่วม คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ชี้โจทย์ใหญ่ประเทศไทย ต้องเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาเมื่อเกิดน้ำท่วม เป็นการรู้ความเสี่ยงล่วงหน้า เตรียมโครงสร้างพื้นฐานและแผนอพยพให้พร้อม ก่อนภัยครั้งใหม่จะมาถึง

ภาพฝนตกหนักจนน้ำท่วมขัง ถนนกลายเป็นคลอง รถยนต์จอดเสียกลางทาง บ้านเรือนและพื้นที่เศรษฐกิจได้รับความเสียหาย กลายเป็นสถานการณ์ที่คนไทยคุ้นเคย แต่ความน่ากังวลในวันนี้คือ ภัยน้ำท่วมกำลังเปลี่ยนรูปแบบไปตามความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ และอาจรุนแรงเกินกว่าระบบป้องกันที่ออกแบบไว้จากข้อมูลในอดีตจะรองรับได้

ตก 300 มม. เกิดปัญหาต้องทบทวน

ตัวอย่างที่สะท้อนความเสี่ยงดังกล่าว คือเหตุการณ์ฝนตกหนักต่อเนื่องในบางพื้นที่เมื่อเดือนกันยายนที่ผ่านมา ซึ่งมี ปริมาณฝนสะสมประมาณ 300 มิลลิเมตร ภายในเวลาเพียง 1–2 วัน ปริมาณฝนระดับนี้ไม่เพียงสร้างภาระให้ระบบระบายน้ำ แต่ยังเป็นสัญญาณให้เมืองต้องกลับมาทบทวนว่า โครงสร้างพื้นฐานและแผนรับมือที่มีอยู่พร้อมแค่ไหน หากต้องเผชิญฝนที่หนักขึ้นและตกต่อเนื่องยาวนานกว่าที่เคย

ปัญหาสำคัญคือ น้ำท่วมไม่ได้เกิดจากปัจจัยเดียว บางพื้นที่ต้องรับมือกับน้ำเหนือที่ไหลหลาก บางพื้นที่เผชิญน้ำทะเลหนุน ขณะที่บางแห่งมีฝนตกหนักต่อเนื่องจนระบายน้ำไม่ทัน และในสถานการณ์ที่เลวร้าย ปัจจัยเหล่านี้อาจเกิดขึ้นพร้อมกัน ทำให้ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นหลายเท่า

โดยเฉพาะกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจ การเดินทาง และบริการสำคัญของประเทศ หากเกิดฝนสุดขั้วในพื้นที่เมือง ระบบระบายน้ำอาจต้องรับภาระหนัก ทั้งสถานีสูบน้ำ คลอง อุโมงค์ระบายน้ำ และพื้นที่หน่วงน้ำ ขณะเดียวกัน ปริมาณฝนที่ตกในแต่ละพื้นที่ก็ไม่เท่ากัน การประเมินความเสี่ยงจึงไม่สามารถดูเพียงตัวเลขปริมาณฝนรวม แต่ต้องพิจารณาทั้งความเข้ม ระยะเวลา และการกระจายตัวของฝน ควบคู่กับความสามารถในการระบายน้ำของพื้นที่นั้น ๆ

โจทย์ใหญ่จึงไม่ใช่แค่ฝนจะตกมากแค่ไหน แต่พื้นที่ไหนจะท่วม ใครจะได้รับผลกระทบ และระบบใดจะรับมือไม่ไหว

เปลี่ยนข้อมูลเกราะป้องกันเมือง

เพื่อรับมือกับความเสี่ยงดังกล่าว ศูนย์กันก่อนท่วม (Water Resilience Center) คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับ ดร. ไซ ราเวลลา จากสถาบันเทคโนโลยีแมสซาชูเซตส์ หรือที่รู้จักกัน (MIT) มหาวิทยาลัยอันดับ 1 ของโลก ได้พัฒนา “ระบบข้อมูลภูมิอากาศสุดขั้วความละเอียดสูง” หรือ Climate Extreme Downscaling System (CEDoS) เพื่อจำลองและคาดการณ์ภัยสภาพภูมิอากาศรุนแรงในระดับพื้นที่

ฝน 100 ปีจ่อเกิดเร็วขึ้น

ดร.ไซ ราเวลลา นักวิจัยจาก MIT เตือนว่า ภาวะโลกร้อน กำลังทำให้ฝนสุดขั้วในประเทศไทยรุนแรงและเกิดถี่ขึ้น โดยเหตุการณ์ฝนตกหนักที่เคยเกิดในรอบ 100 ปี อาจเกิดซ้ำทุก 5-20 ปี หรือถี่ขึ้น 5-10 เท่าในอนาคต ขณะที่สถิติภูมิอากาศในอดีต ไม่สามารถใช้ประเมินความเสี่ยงได้อย่างแม่นยำอีกต่อไป และโมเดลพยากรณ์แบบเดิมยังมีข้อจำกัดในการจำลองปริมาณฝนสุดขั้ว ทำให้ประเมินความเสี่ยงต่ำกว่าความเป็นจริง

ทีมวิจัย MIT ร่วมกับศูนย์กันก่อนท่วม จึงพัฒนาเทคโนโลยีผสานหลักฟิสิกส์บรรยากาศกับ Machine Learning เพิ่มความละเอียดข้อมูลจากระดับ 100 กิโลเมตรเป็น 5 กิโลเมตร เพื่อประเมินความเสี่ยงฝนตกหนักในระดับพื้นที่ได้แม่นยำขึ้น

ผลศึกษาจากโมเดลภูมิอากาศโลก 14 โมเดล พบว่า ภายในปี 2623 ปริมาณฝนสูงสุดต่อวันอาจเพิ่มขึ้น 30% แตะ 400-450 มิลลิเมตร ขณะที่ภายในปี 2583 ภาคเหนือตอนบน ภาคอีสาน และภาคใต้ มีแนวโน้มเผชิญฝนหนักเพิ่มขึ้น 15-20%

จี้ไทยเร่งเตรียมพร้อม

ดร.ไซ ระบุว่า ไทยยังมีเวลาเตรียมความพร้อมประมาณ 10-15 ปี ก่อนความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดหลังปี 2040 จึงเสนอให้ กทม. และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งนำข้อมูลโครงสร้างพื้นฐานจริงมาวิเคราะห์ร่วมกับแบบจำลองน้ำท่วม เพื่อปรับปรุงระบบระบายน้ำและวางยุทธศาสตร์รับมือฝนสุดขั้วในอนาคต

สิ่งที่ต้องจับตา คือ ความเสี่ยงใหม่ไม่ได้มีเพียงฝนตกหนักขึ้นเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการกระจายตัวของฝนที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ และเหตุการณ์ที่มีโอกาสเกิดขึ้นต่ำแต่สร้างความเสียหายสูง ซึ่งแบบจำลองทั่วไปอาจสะท้อนได้ไม่ครบถ้วน จึงจำเป็นต้องนำสถานการณ์รุนแรงเหล่านี้มาทดสอบขีดจำกัดของระบบระบายน้ำและแผนฉุกเฉินด้วย

อย่างไรก็ตาม CEDoS เป็นเครื่องมือจำลองสภาพภูมิอากาศและประเมินความเสี่ยงในอนาคต ไม่ใช่ระบบพยากรณ์อากาศหรือระบบแจ้งเตือนน้ำท่วมแบบเรียลไทม์ แต่เป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้หน่วยงานเห็นภาพความเสี่ยงล่วงหน้า และวางแผนลงทุนป้องกันได้ตรงจุดมากขึ้น

เจาะพื้นที่เปราะบาง รพ.-รร.

อีกประเด็นที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ การนำข้อมูลฝนมาเชื่อมโยงกับข้อมูลประชากรและทรัพย์สิน เพราะการรู้ว่าฝนจะตกหนักที่ไหนยังไม่เพียงพอ ต้องรู้ด้วยว่าบริเวณนั้นมีบ้านเรือน โรงเรียน โรงพยาบาล โรงงาน หรือชุมชนที่มีความเปราะบางอยู่มากน้อยเพียงใด

โดยเฉพาะกลุ่มผู้มีรายได้น้อย ผู้สูงอายุ เด็ก ผู้ป่วยติดเตียง และผู้ที่มีข้อจำกัดในการเดินทางหรือฟื้นตัวหลังภัยพิบัติ ซึ่งอาจได้รับผลกระทบหนักกว่าประชาชนทั่วไป หากเกิดน้ำท่วมรุนแรงและไม่สามารถอพยพได้ทันเวลา

ท่วมครั้งต่อไป ใครกระทบมากสุด?

ความเสียหายจากน้ำท่วมไม่ได้หยุดอยู่แค่บ้านเรือนหรือถนนที่จมน้ำ แต่ยังส่งผลต่อระบบเศรษฐกิจในวงกว้าง ทั้งการดำเนินธุรกิจ การขนส่งสินค้า ห่วงโซ่อุปทาน โรงพยาบาล และระบบสาธารณูปโภค หากพื้นที่เศรษฐกิจสำคัญหยุดชะงัก ย่อมส่งผลต่อเนื่องไปยังผู้ประกอบการ ลูกจ้าง และประชาชนอีกจำนวนมาก

ดังนั้น การประเมินความเสี่ยงจึงต้องเชื่อมโยงข้อมูลเป็นลำดับ ตั้งแต่ข้อมูลฝน แบบจำลองน้ำท่วม ตำแหน่งประชากรและทรัพย์สินที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยง ไปจนถึงระดับความเปราะบางของผู้ได้รับผลกระทบ เพื่อให้หน่วยงานสามารถตอบคำถามสำคัญได้ว่า พื้นที่ใดต้องเตรียมพร้อมก่อน ระบบใดต้องปรับปรุง และควรลงทุนอะไรเพื่อป้องกันความเสียหาย

4 ยุทธศาสตร์ เปลี่ยนเมืองจากผู้รับภัย เป็นเมืองที่อยู่กับน้ำได้

ในระดับนโยบาย ศูนย์กันก่อนท่วมเสนอแนวทางสำคัญ 4 ด้าน เพื่อเปลี่ยนข้อมูลและองค์ความรู้ให้กลายเป็นการป้องกันที่เกิดขึ้นจริง

เริ่มจาก Blue Infrastructure การออกแบบเมืองให้สามารถเก็บ หน่วง ซึม และระบายน้ำอย่างเป็นระบบ เพิ่มพื้นที่รับน้ำและพื้นที่หน่วงน้ำ ควบคู่กับการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานที่รองรับทั้งน้ำฝน น้ำเหนือ และน้ำทะเลหนุน รวมถึงส่งเสริมการลงทุนร่วมกันระหว่างภาครัฐและเอกชน

ถัดมาคือ Water Intelligence & Communication การเชื่อมโยงข้อมูลน้ำและความเสี่ยงจากหน่วยงานต่าง ๆ ให้เห็นภาพเดียวกัน พร้อมพัฒนาการสื่อสารจากข้อมูลความเสี่ยงไปสู่คำแนะนำที่ประชาชน ชุมชน และภาคธุรกิจสามารถนำไปปฏิบัติได้จริง

ด้านที่สาม Water Smart Community สร้างชุมชนที่รู้ความเสี่ยง มีแผนรับมือ และพร้อมช่วยเหลือกัน ผ่านการสำรวจพื้นที่เสี่ยงและกลุ่มเปราะบาง จัดทำเส้นทางอพยพ ฝึกซ้อมรับมือน้ำท่วม และเชื่อมโยงโรงเรียน ธุรกิจ ชุมชน และหน่วยงานรัฐให้ทำงานร่วมกัน

สุดท้าย National Water Command ยกระดับการบริหารจัดการน้ำให้ทุกหน่วยงานทำงานประสานกัน เชื่อมโยงข้อมูล ติดตามสถานการณ์ กำหนดบทบาทและความรับผิดชอบให้ชัดเจน เพื่อให้การเตือนภัยและการตอบสนองเป็นไปในทิศทางเดียวกัน

แนะรัฐเร่งทดสอบระบบ

ขณะเดียวกัน ภาครัฐต้องเร่งทดสอบความพร้อมของระบบระบายน้ำ โดยนำสถานการณ์ฝนสุดขั้วมาเชื่อมกับแบบจำลองการระบายน้ำ เพื่อประเมินความสามารถของสถานีสูบน้ำ คลอง อุโมงค์ และพื้นที่หน่วงน้ำ รวมถึงสถานการณ์ที่ฝนตกพร้อมกับน้ำเหนือหรือน้ำทะเลหนุน พร้อมจัดลำดับการลงทุนในพื้นที่ที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจและสังคม และจัดทำแผนปฏิบัติการระดับพื้นที่ ทั้งเกณฑ์เตือนภัย ผู้รับผิดชอบ การสื่อสารกับประชาชน และแผนความต่อเนื่องของบริการสำคัญ

 เพราะในวันที่ฝน 300 มิลลิเมตรอาจกลายเป็นโจทย์ที่เมืองต้องเผชิญอีกครั้ง การรอให้เกิดน้ำท่วมแล้วจึงเริ่มแก้ไขย่อมไม่ใช่ทางเลือกที่ปลอดภัยอีกต่อไป ประเทศไทยจำเป็นต้องเปลี่ยนวิธีคิดจากการป้องกันน้ำไม่ให้ท่วมเพียงอย่างเดียว ไปสู่การออกแบบเมือง เศรษฐกิจ และชุมชนให้สามารถอยู่กับน้ำได้อย่างมั่นคง

เพราะน้ำท่วมครั้งต่อไปอาจไม่ใช่เรื่องของการตั้งรับให้ทัน แต่เป็นบททดสอบว่า วันนี้เราเตรียมพร้อมไว้ดีพอแล้วหรือยัง.

5 เรื่องต้องเตรียม ก่อนน้ำมาไม่ทันตั้งตัว

นอกจากการเตรียมความพร้อมระดับเมืองแล้ว การป้องกันน้ำท่วมต้องเริ่มจากประชาชนด้วย เพราะเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน การตัดสินใจที่ล่าช้าเพียงเล็กน้อยอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อชีวิตและทรัพย์สิน ศูนย์กันก่อนท่วมจึงเสนอแนวทางเตรียมความพร้อมสำหรับทุกครัวเรือน โดยเฉพาะบ้านที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยง ได้แก่

1. เตรียมของจำเป็นให้พร้อมอย่างน้อย 72 ชั่วโมง จัดเตรียมน้ำดื่มสะอาด อาหาร ยาประจำตัว โทรศัพท์มือถือ พาวเวอร์แบงก์ ไฟฉาย แบตเตอรี่สำรอง เอกสารสำคัญ เงินสด และเสื้อผ้าสำรอง รวมถึงสิ่งของจำเป็นสำหรับเด็ก ผู้สูงอายุ และผู้ป่วย

2. ป้องกันบ้านและเคลื่อนย้ายทรัพย์สินก่อนเกิดเหตุ ตรวจสอบจุดที่น้ำอาจไหลเข้าบ้าน เตรียมอุปกรณ์ป้องกันตามความเหมาะสม ย้ายเครื่องใช้ไฟฟ้าและทรัพย์สินสำคัญให้อยู่สูงกว่าระดับน้ำที่อาจท่วมถึง วางแผนความปลอดภัยของระบบไฟฟ้า และนำรถไปจอดในพื้นที่ปลอดภัยก่อนเส้นทางถูกน้ำตัดขาด

3. วางแผนดูแลกลุ่มเปราะบาง กำหนดล่วงหน้าว่าใครจะเป็นผู้ช่วยเหลือผู้สูงอายุ ผู้ป่วยติดเตียง และเด็ก จะอพยพไปที่ใด ติดต่อใคร และต้องนำยา อุปกรณ์ทางการแพทย์ หรือเอกสารสำคัญอะไรติดตัวไปบ้าง

4. ติดตามข่าวสารจากแหล่งที่เชื่อถือได้ ทั้งกรมอุตุนิยมวิทยา กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร หน่วยงานท้องถิ่น และผู้นำชุมชน เพื่อให้รับรู้สถานการณ์และปฏิบัติตามคำแนะนำได้อย่างทันท่วงที

5. ซ้อมหนีน้ำเหมือนซ้อมหนีไฟ ครัวเรือนและชุมชนควรฝึกซ้อมการอพยพเป็นประจำ ตั้งแต่การรับรู้สัญญาณเตือน การช่วยเหลือกลุ่มเปราะบาง การเดินทางไปยังจุดปลอดภัย ไปจนถึงการติดต่อและรวมตัวของสมาชิกครอบครัว เพราะการมีแผนเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ ทุกคนต้องรู้ว่าต้องทำอะไร ใครเป็นผู้รับผิดชอบ และต้องไปที่ไหน.