เมื่อวันที่ 20 พ.ย. 69 ผศ.ดร.นพดล กรรณิกา อดีตที่ปรึกษาศูนย์ศึกษายุทธศาสตร์ สถาบันวิชาการป้องกันประเทศ อดีตที่ปรึกษาผู้ตรวจการแผ่นดิน และอาจารย์ประจำภาควิชาการบริหารจัดการภาครัฐ คณะรัฐประศาสนศาสตร์ วิทยาลัยเทคโนโลยีสยาม เปิดเผยถึงทิศทางการเจรจาการค้าระหว่างไทยกับสหรัฐอเมริกา ภายใต้รัฐบาลนายอนุทิน ชาญวีรกูล โดยชวนสังคมพิจารณาความตกลงการค้าต่างตอบแทน (Agreement on Reciprocal Trade: ART) อย่างรอบด้าน พร้อมตั้งคำถามถึงผลประโยชน์ที่ประเทศไทยจะได้รับจากการเปิดตลาดสินค้าสหรัฐฯ ประมาณ 99%

ผศ.ดร.นพดล ระบุว่า อย่าเพิ่งรีบเชียร์ อย่าเพิ่งรีบด่า มาดูข้อมูลให้ครบก่อนตัดสินว่าใครได้เปรียบ ใครเสียเปรียบ และคนไทยควรวางบทบาทของตนเองอย่างไรในการเจรจาการค้าระหว่างประเทศ

ในช่วงที่ผมศึกษาอยู่ที่มหาวิทยาลัยมิชิแกน (University of Michigan) ด้านวิทยาศาสตร์ข้อมูลและระเบียบวิธี ผมถูกฝึกบ่อย ๆ ว่าเวลาเห็นตัวเลขค่าร้อยละ ต้องรู้จักตั้งคำถามให้เป็น เช่น 99% ซึ่งถือว่าสูงมาก แต่ 99% ของอะไร 99% ของจำนวนสินค้าหรือ 99% ของมูลค่านำเข้าหรือ 99% ของภาษีที่รัฐเคยจัดเก็บหรือ เพราะตัวเลขเหมือนกัน แต่ความหมายและผลกระทบต่อคนไทยอาจจะต่างกันมหาศาล ถ้าเราไม่รู้ว่าสินค้าอะไรอยู่ในนั้น มีมูลค่าเท่าไหร่ และใครต้องรับผลกระทบ เราจะรู้ได้อย่างไรว่าไทยได้หรือเสียจากดีลการค้านี้ จึงอย่าเพิ่งรีบเชียร์ อย่าเพิ่งรีบด่า ควรศึกษาว่าอะไรจริง อะไรไม่จริง จากข้อมูลที่เชื่อถือได้ก่อน

เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ลงนามแถลงการณ์ร่วมที่กรุงมะนิลา เพื่อยืนยันว่าทั้งสองประเทศบรรลุข้อสรุปในสาระสำคัญของการเจรจาความตกลงการค้าต่างตอบแทน (Agreement on Reciprocal Trade หรือ ART)

ผมได้ตรวจสอบเอกสารที่ผู้นำทั้งสองประเทศลงนามจากแหล่งที่มาของทำเนียบขาวแล้ว พบข้อเท็จจริงสำคัญว่า ข้อกังวลของฝ่ายค้าน ทั้ง น.ส.ศิริกัญญา ตันสกุล และนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ บางเรื่องมีหลักฐานรองรับจริง แต่ยังไม่เพียงพอจะสรุปว่ารัฐบาลไทยเจรจาเสียเปรียบ หรือมีการยกเลิกภาษีสินค้าสหรัฐฯ ทุกประเภทแล้ว ข้อแนะนำถึงคนไทยทั้งประเทศคือ ไม่ควรปล่อยให้ความกังวลกำหนดอนาคตของตนเอง และไม่ปล่อยให้ความกลัวกำหนดอนาคตของประเทศโดยปราศจากหลักฐานที่ครอบคลุมและเชื่อถือได้

ข้อสังเกตสำคัญจากข้อความในเอกสารต้นฉบับ ผมขอเน้นประเด็นทางกฎหมายเพียงข้อเดียวที่สำคัญต่อการนำเอกสารนี้ไปวิเคราะห์ต่อ คือ ข้อความภาษาอังกฤษ “have reached substantial conclusion in their negotiations” หมายถึง “ได้บรรลุข้อสรุปในสาระสำคัญของการเจรจา” ไม่ได้ระบุว่าความตกลง ART ฉบับสมบูรณ์ได้รับการลงนามแล้ว และข้อความ “will now begin their respective necessary internal processes to prepare the ART for signature and entry into force” หมายความว่า ทั้งสองประเทศยังต้องดำเนินกระบวนการภายในเพื่อเตรียมการลงนามและให้ความตกลงมีผลใช้บังคับต่อไป ดังนั้น เอกสารฉบับนี้เป็นแถลงการณ์ร่วมที่ลงนามแล้ว แต่ไม่ใช่เอกสาร ART ฉบับสมบูรณ์ที่ลงนามและมีผลใช้บังคับแล้ว

วันนี้สิ่งที่ยืนยันได้คือ กรอบปี 2568 ระบุว่าไทยจะยกเลิกอุปสรรคด้านภาษีสำหรับสินค้าสหรัฐฯ ประมาณ 99% แต่ยังยืนยันไม่ได้ว่าประเทศไทยได้หรือเสียประโยชน์เพียงใด เพราะสินค้านำเข้าจริงจากสหรัฐฯ มีตั้งแต่น้ำมันดิบ ก๊าซธรรมชาติ เครื่องจักร ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ เครื่องมือแพทย์ ยา ถั่วเหลือง ข้าวสาลี ไปจนถึงวัตถุดิบอาหารสัตว์ ซึ่งมีมูลค่าการค้าและอัตราภาษีแตกต่างกันมาก

สมมุติไทยเปิดตลาดให้สินค้าสหรัฐฯ 99 รายการ โดยมีสินค้าคอมพิวเตอร์ เครื่องจักร และวัตถุดิบอุตสาหกรรมจำนวนมากที่ไทยต้องการนำเข้าอยู่แล้ว การลดภาษีอาจช่วยลดต้นทุนการผลิตของธุรกิจไทย และอาจเป็นประโยชน์แก่ผู้บริโภค แต่หากในจำนวนดังกล่าวมีสินค้าสุกรหรือสินค้าเกษตรที่แข่งขันโดยตรงกับผลผลิตของเกษตรกรไทย การลดภาษีอาจสร้างแรงกดดันต่อผู้ผลิตในประเทศ แม้มูลค่านำเข้าของสินค้ากลุ่มนั้นจะไม่สูงมากเมื่อเทียบกับการนำเข้าทั้งหมดก็ตาม ดังนั้น แม้เราทราบสัดส่วนมูลค่าการนำเข้าแล้ว ก็ยังต้องวิเคราะห์ผลกระทบรายสินค้าและรายกลุ่มประชาชน ไม่ใช่ดูเพียงตัวเลขรวมของประเทศ

จากวิธีคิดนี้ ผมจึงอยากชวนทุกฝ่ายมาพิจารณาดีล ART ผ่าน 8 มิติสำคัญ เพื่อให้เห็นทั้งโอกาส ความเสี่ยง และผลประโยชน์ของคนไทยอย่างเป็นธรรม

มิติที่ 1 Reciprocal Trade คืออะไร ดีลนี้ไม่ใช่ของฟรี คำว่า Reciprocal Trade แปลว่า การค้าต่างตอบแทน พูดภาษาง่าย ๆ คือ เราให้เขาบางอย่าง เขาให้เราบางอย่าง ต่างฝ่ายต่างเจรจาเพื่อให้ได้สิ่งที่ตนต้องการ
ไทยอาจลดภาษีนำเข้าสินค้าบางประเภทจากสหรัฐฯ ขณะที่ไทยต้องการรักษาความสามารถแข่งขันของสินค้าส่งออกในตลาดสหรัฐฯ แต่ต้องเข้าใจว่า “ต่างตอบแทน” ไม่ได้แปลว่า “ได้ประโยชน์เท่ากัน” เหมือนการแลกเปลี่ยนของสองอย่างที่มีราคาไม่เท่ากัน เราต้องดูมูลค่าและประโยชน์จริง ไม่ใช่ดูเพียงว่าต่างฝ่ายต่างได้รับของ

มิติที่ 2 ตัวเลข 99% ฟังดูเยอะ แต่ต้องดูให้เป็น สมมติไทยนำเข้าสินค้าจากสหรัฐฯ 100 รายการ มูลค่ารวม 100,000 ล้านบาท หากไทยลดภาษีให้ 99 รายการ แต่สินค้าทั้ง 99 รายการมีมูลค่านำเข้ารวมเพียง 20,000 ล้านบาท ก็เท่ากับสินค้าที่เข้าข่ายลดภาษีคิดเป็น 20% ของมูลค่านำเข้าตามตัวอย่าง ในทางกลับกัน หาก 99 รายการนั้นมีมูลค่านำเข้ารวม 98,000 ล้านบาท ก็เท่ากับครอบคลุมถึง 98% ของมูลค่า นี่เป็นเพียงตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่ตัวเลขการเปิดตลาดจริงของ ART

ดังนั้น 99% ของรายการสินค้า ไม่ได้แปลว่า 99% ของมูลค่าการนำเข้า และยังมีคำถามต่ออีกว่า สินค้าที่ลดภาษีเดิมเสียภาษีกี่เปอร์เซ็นต์ ถ้าเดิมเสียภาษี 0% อยู่แล้ว การลดเหลือ 0% ก็แทบไม่ได้เปลี่ยนภาระอากร แต่ถ้าเดิมเสีย 30% แล้วลดเหลือ 0% ผลกระทบอาจแตกต่างกันมาก นี่คือเหตุผลที่เราต้องดูทั้ง รหัสพิกัดสินค้า มูลค่าการค้า และอัตราภาษีเดิมกับใหม่ พร้อมกัน

มิติที่ 3 เกษตรกรไทย ใครจะช่วยดูแลคนปลูกข้าวโพดและคนเลี้ยงหมู ถ้าสินค้าสหรัฐฯ ที่นำเข้าไทยเป็นเครื่องจักรหรือวัตถุดิบที่เราผลิตไม่เพียงพอ ผู้ประกอบการไทยอาจได้ประโยชน์จากต้นทุนที่ลดลง แต่ถ้าเป็นเนื้อสุกร ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ หรือสินค้าเกษตรที่แข่งขันโดยตรงกับผลผลิตของคนไทย ผลกระทบอาจตกอยู่กับเกษตรกรจำนวนมาก
ตัวอย่างเช่น ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ราคาถูกลง อาจช่วยผู้เลี้ยงสัตว์ลดต้นทุนอาหาร แต่ขณะเดียวกันอาจกดดันรายได้ของเกษตรกรผู้ปลูกข้าวโพด ผมจึงเสนอให้รัฐบาลเปิดเผยว่าสินค้าเกษตรอ่อนไหวรายการใดอยู่ในกรอบเปิดตลาด มีข้อยกเว้น โควตา หรือระยะเวลาปรับตัวอย่างไร ก่อนจะประเมินว่าใครได้หรือเสีย อย่าให้คนส่งออกได้ประโยชน์ แต่เกษตรกรบางกลุ่มต้องรับภาระโดยไม่มีมาตรการรองรับ

มิติที่ 4 ผู้ส่งออกและแรงงานไทย ตลาดสหรัฐฯ สำคัญแค่ไหน สหรัฐอเมริกาเป็นตลาดส่งออกสำคัญอันดับหนึ่งของไทย รัฐบาลระบุว่าปี 2568 ไทยส่งออกไปสหรัฐฯ ประมาณ 2.37 ล้านล้านบาท และมีการจ้างงานที่เกี่ยวข้องกับตลาดดังกล่าวราว 1.25 ล้านคน หากสินค้าไทยแข่งขันในตลาดสหรัฐฯ ยากขึ้น โรงงานอาจได้รับคำสั่งซื้อลดลง และความเสี่ยงอาจส่งต่อไปถึงแรงงาน ดังนั้น การรักษาตลาดสหรัฐฯ จึงมีความสำคัญจริง
แต่ต้องถามต่อว่า ไทยได้รับอัตราภาษีเท่าใด เมื่อเทียบกับประเทศคู่แข่ง และมีสินค้ากลุ่มไหนได้รับอัตราพิเศษ การรักษาตลาดใหญ่เป็นเรื่องสำคัญ แต่ต้องรู้ด้วยว่าเราแลกอะไรไปบ้างเพื่อรักษาตลาดนั้น นี่คือคำถามเชิงเศรษฐกิจ ไม่ใช่คำถามว่าชอบหรือไม่ชอบรัฐบาล

มิติที่ 5 รัฐบาลกับฝ่ายค้าน โปร่งใสแค่ไหนถึงจะพอดี ฝ่ายค้านมีหน้าที่ตรวจสอบรัฐบาล โดยเฉพาะเมื่อประธานาธิบดีทรัมป์กล่าวถึงการยกเลิกภาษีสินค้าสหรัฐฯ ในวงกว้าง ไม่ได้แสดงตารางภาษีและรายละเอียดรายสินค้า ประชาชนจึงมีเหตุผลที่จะถามว่า ตกลงไทยยอมรับอะไรไปแล้วบ้าง แต่ในอีกด้านหนึ่ง ผมเห็นว่า ความโปร่งใสไม่ได้หมายถึงการเปิดเผยทุกอย่าง ทุกเวลา ลองนึกถึงการเจรจาซื้อขายบ้าน หากเราเปิดเผยให้อีกฝ่ายรู้หมดว่าเรามีงบสูงสุดเท่าใด ยอมจ่ายเพิ่มได้อีกแค่ไหน และต้องการบ้านหลังนี้มากเพียงใด เราอาจเสียอำนาจต่อรอง การเจรจาการค้าระหว่างประเทศก็มีหลักการคล้ายกัน แต่ซับซ้อนกว่ามาก

รัฐบาลจึงอาจมีเหตุผลในการรักษาข้อมูลที่ยังอยู่ระหว่างต่อรอง โดยเฉพาะเพดานการยอมรับและกลยุทธ์เจรจา อย่างไรก็ตาม เมื่อเรื่องใดตกลงในสาระสำคัญแล้ว รัฐบาลควรชี้แจงได้ว่าอะไรเป็นข้อสรุป อะไรยังอยู่ระหว่างจัดทำ และประชาชนจะได้ตรวจสอบรายละเอียดเมื่อใด รัฐบาลไม่จำเป็นต้องเปิดไพ่ทุกใบระหว่างเจรจา แต่เมื่อดีลกำลังจะมีผลผูกพัน คนไทยต้องมีโอกาสเห็นเงื่อนไขสำคัญและผลกระทบของดีลนั้น นี่คือสมดุลระหว่างความโปร่งใสกับการรักษาผลประโยชน์ชาติ

มิติที่ 6 ผู้บริโภคและ SMEs ของถูกลง ใครได้ประโยชน์ คนทั่วไปอาจถามว่า ถ้าลดภาษีสินค้าสหรัฐฯ แล้วสินค้าในไทยถูกลง ไม่ดีหรือ คำตอบคือ อาจจะดี แต่ต้องดูเป็นรายสินค้า หากเครื่องมือแพทย์บางประเภทมีต้นทุนนำเข้าลดลง โรงพยาบาลอาจลดต้นทุนได้ หากประโยชน์นั้นส่งผ่านมาถึงผู้ใช้บริการจริง หากเครื่องจักรและวัตถุดิบอุตสาหกรรมถูกลง SMEs ไทยก็อาจเพิ่มความสามารถแข่งขัน แต่หากสินค้านำเข้ามาแข่งขันกับสินค้าไทยโดยตรง ผู้ผลิตบางรายอาจต้องปรับตัวหนัก รัฐบาลจึงต้องประเมินทั้งผู้ซื้อและผู้ขาย ดังนั้น เศรษฐกิจที่ดีไม่ใช่แค่ผู้บริโภคซื้อของถูกลง แต่ต้องทำให้คนไทยยังมีงานทำ มีรายได้ และแข่งขันได้ในระยะยาวด้วย
มิติที่ 7 ข้อมูลดิจิทัล AI และความมั่นคง ของที่มองไม่เห็นก็มีมูลค่ามหาศาล

มิตินี้ผมอยากให้ความสำคัญเป็นพิเศษครับ จากพื้นฐานการศึกษาด้าน Cybersecurity Risk Management และ Policy Management and Strategy ที่มหาวิทยาลัยจอร์จทาวน์ กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. และด้าน Data Science and Methodology ที่มหาวิทยาลัยมิชิแกน ผมคุ้นเคยกับการตั้งคำถามว่า ใครควบคุมข้อมูล ใครมีอำนาจกำหนดกติกา และประชาชนได้รับประโยชน์หรือรับความเสี่ยงอะไรบ้าง

กรอบการเจรจา ART ปี 2568 ไม่ได้พูดถึงภาษีสินค้าเท่านั้น แต่ยังกล่าวถึงบริการดิจิทัล การเคลื่อนย้ายข้อมูลข้ามพรมแดน การลงทุนโทรคมนาคม และธุรกรรมชำระเงินออนไลน์ด้วย เรื่องนี้ทำให้เราต้องถามว่า ประเทศไทยยังสามารถกำกับดูแลข้อมูลส่วนบุคคล ความมั่นคงไซเบอร์ การบังคับใช้มาตรการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลเมื่อมีการโอนข้อมูลไปต่างประเทศ และระบบการเงินดิจิทัลได้อย่างเหมาะสมเพียงใด ผมไม่ได้เสนอให้ปิดกั้นข้อมูลหรือเทคโนโลยีต่างชาติ เพราะการเปิดรับเทคโนโลยีช่วยให้ประเทศไทยเติบโตได้ แต่ต้องมีกติกาที่คุ้มครองสิทธิประชาชนและความมั่นคงของประเทศ
มิติที่ 8 ผลประโยชน์ชาติ ใครชนะในเวทีการค้าโลก ไม่สำคัญเท่าคนไทยได้อะไร

เมื่อพิจารณาทั้งหมด ผมเห็นว่าเราไม่ควรรีบตัดสินว่ารัฐบาลชนะหรือแพ้จากการลงนามแถลงการณ์ร่วมเพียงฉบับเดียว เพราะจากข้อมูลที่เปิดเผย ณ วันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 ความตกลง ART ฉบับสมบูรณ์ยังต้องผ่านการจัดทำถ้อยคำกฎหมายและกระบวนการภายในประเทศ ในทำนองเดียวกัน การที่ฝ่ายค้านตั้งคำถามก็ไม่ได้พิสูจน์ว่ารัฐบาลเจรจาเสียประโยชน์แล้ว รัฐบาลควรมีพื้นที่ในการเจรจา ฝ่ายค้านควรได้รับข้อมูลเพียงพอในการตรวจสอบ และประชาชนต้องมีสิทธิพิจารณาว่าความตกลงนี้กระทบชีวิตของตนเองอย่างไร ทั้งสามเรื่องเหล่านี้ควรเดินไปด้วยกันได้

ท้ายที่สุด ผมเห็นว่า ก้าวต่อไปของรัฐบาลไทยในการเจรจาการค้าต่างตอบแทน (ART) กับสหรัฐอเมริกา ควรยึดหลัก “เปิดเผยข้อมูลให้ถูกจังหวะ รักษาอำนาจต่อรอง และปกป้องผลประโยชน์ของคนไทยทุกกลุ่ม” โดยชี้แจงว่าเรื่องใดตกลงแล้ว เรื่องใดยังอยู่ระหว่างเจรจา และจะเปิดเผยรายละเอียดฉบับสมบูรณ์เมื่อใด พร้อมอธิบายตัวเลขการเปิดตลาด 99% ให้ประชาชนเข้าใจจริงว่าเป็นสินค้าอะไร มีมูลค่าการค้าเท่าใด ภาษีเดิมและใหม่แตกต่างกันอย่างไร และมีข้อยกเว้นใดบ้าง รัฐบาลควรรับฟังความคิดเห็นจากเกษตรกร ผู้เลี้ยงสัตว์ SMEs ผู้ส่งออก และแรงงาน เพื่อเตรียมมาตรการรองรับผลกระทบ ควบคู่กับการรักษาความมั่นคงทางดิจิทัลและอำนาจกำกับดูแลข้อมูลข้ามพรมแดน ที่สำคัญต้องวัดผลหลังความตกลงมีผลบังคับใช้ว่า คนไทยได้รับประโยชน์จริงและได้รับความเป็นธรรมเพียงใด โดยเปิดให้รัฐสภาและประชาชนตรวจสอบตามรัฐธรรมนูญและกฎหมายอย่างครบถ้วน.