ผลผลิตข้าวไทยมีแนวโน้มลดลงในปี 2569-2570 หลังเกษตรกรเผชิญทั้งกำไรที่หดตัว ต้นทุนปุ๋ยที่สูงขึ้น และสภาพอากาศที่ไม่เอื้ออำนวยจากปรากฏการณ์เอลนีโญ โดยองค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) คาดว่าผลผลิตข้าวไทยจะลดจาก 23.3 ล้านตัน เหลือ 21.8 ล้านตัน สอดคล้องกับแนวโน้มทั่วโลกที่กำลังเข้าสู่ช่วงผลผลิตลดลงเป็นครั้งแรกในรอบ 4 ฤดูกาล

รายงานแนวโน้มอาหารโลก (Food Outlook) จากเอฟเอโอ ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน คาดการณ์ว่าผลผลิตข้าวทั่วโลกในปี 2569-2570 จะอยู่ที่ 552 ล้านตัน ลดลง 2.5% จาก 566.1 ล้านตันในฤดูกาลก่อน โดยมีสาเหตุจากสภาพอากาศที่ไม่เอื้ออำนวย ต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น และกำไรของเกษตรกรที่ลดลง

ผลผลิตลด สต็อกยังสูง

แม้ผลผลิตจะลดลง แต่ความต้องการบริโภคข้าวทั่วโลกยังเพิ่มขึ้น โดยคาดว่าจะอยู่ที่ 558.8 ล้านตัน สูงกว่าปริมาณผลผลิตที่คาดการณ์ไว้ อย่างไรก็ตาม สต็อกข้าวที่สะสมจากฤดูกาลก่อนจะช่วยให้ปริมาณสำรองทั่วโลกยังอยู่ที่ 216.5 ล้านตัน สูงเป็นอันดับ 2 เท่าที่เคยมีการบันทึกไว้ จึงยังไม่น่าจะเกิดวิกฤตขาดแคลนข้าว

สำหรับเอเชีย ซึ่งเป็นภูมิภาคผู้ผลิตข้าวรายใหญ่ของโลก คาดว่าจะมีผลผลิตลดลงจาก 507 ล้านตัน เหลือ 496.8 ล้านตัน ส่วนอินเดีย ผู้ผลิตข้าวรายใหญ่ที่สุดของโลก มีแนวโน้มผลิตลดลงจาก 154 ล้านตัน เหลือ 145.7 ล้านตัน

ส่วนการค้าข้าวทั่วโลกคาดว่าจะฟื้นตัว 2.9% ในปี 2570 อยู่ที่ 61.6 ล้านตัน โดยมีอินเดียและปากีสถานเป็นแรงขับเคลื่อนหลัก สำหรับไทยคาดว่าจะส่งออกข้าวได้ประมาณ 7 ล้านตัน แม้จะต่ำกว่าระดับที่เคยส่งออกได้ก่อนหน้านี้

ด้านราคาข้าวในตลาดโลกปรับตัวสูงขึ้นตั้งแต่เดือนพฤษภาคม 2569 ตามต้นทุนการผลิตและค่าขนส่งที่เพิ่มขึ้น รวมถึงความกังวลเรื่องสภาพอากาศ โดยดัชนีราคาข้าวของเอฟเอโออยู่ที่ 112.3 จุดในเดือนตุลาคม เพิ่มขึ้น 7.1% จากเดือนพฤษภาคม และ 14.1% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน ส่วนข้าวสายพันธุ์อินดิกาปรับขึ้นมากที่สุด 11.4% ในช่วงเดือนพฤษภาคมถึงตุลาคม

ปุ๋ยแพง บีบกำลังซื้อเกษตรกร

ปัญหาที่เกษตรกรต้องรับมือควบคู่กับผลผลิตที่ลดลงคือราคาปุ๋ย โดยเฉพาะปุ๋ยยูเรียที่แพงขึ้นเร็วกว่าราคาข้าว ทำให้เกษตรกรผู้ปลูกข้าวในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีความสามารถในการซื้อปุ๋ยลดลงมากที่สุดเมื่อเทียบกับเกษตรกรผู้ปลูกพืชหลักชนิดอื่น

ข้อมูลเอฟเอโอระบุว่า ราคาข้าวปรับขึ้นเพียง 1.4% ในเดือนกันยายน ขณะที่ราคาปุ๋ยยังอยู่ในระดับสูง เกษตรกรจึงต้องใช้เงินซื้อปัจจัยการผลิตมากขึ้น และอาจเลือกใช้ปุ๋ยน้อยลง ซึ่งมีโอกาสกระทบต่อผลผลิตในระยะต่อไป

อีกปัจจัยคือการปิดช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งกระทบต่อการจัดหาพลังงาน การผลิต และการค้าปุ๋ย ทำให้เอฟเอโอคาดว่าการผลิตปุ๋ยไนโตรเจนทั่วโลก รวมถึงแอมโมเนียและยูเรีย จะลดลงในปี 2569

ขณะเดียวกัน ผู้ผลิตปุ๋ยในยุโรปยังเผชิญต้นทุนก๊าซธรรมชาติที่สูงขึ้น บางกรณีต้นทุนผลิตแอมโมเนียสูงกว่า 1,000 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ขณะที่ราคาขายในตลาดอยู่ที่ประมาณ 660 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ทำให้ผู้ผลิตขาดทุน แม้ราคาปุ๋ยไนโตรเจนจะปรับลดลงมาใกล้ระดับก่อนเกิดวิกฤตแล้วก็ตาม

ส่วนปุ๋ยฟอสเฟตยังมีราคาใกล้ระดับสูงสุดนับตั้งแต่ปี 2567 จากการส่งออกของจีนที่ลดลง ต้นทุนกำมะถันและแอมโมเนียที่สูงขึ้น รวมถึงปัญหาการขนส่งในประเทศกลุ่มอ่าว ขณะที่ราคาปุ๋ยโพแทสยังค่อนข้างทรงตัว

แม้เกษตรกรจะมีกำลังซื้อปุ๋ยลดลง แต่เอฟเอโอคาดว่าการใช้ปุ๋ยทั่วโลกจะยังอยู่ใกล้เคียงเดิมที่ประมาณ 209 ล้านตัน เนื่องจากความต้องการใช้ปุ๋ยลดลงได้ยาก และรัฐบาลหลายประเทศยังให้ความช่วยเหลือด้านนี้

แนะรัฐช่วยเกษตรกรระยะยาว

‘แม็กซิโม โทเรโร คัลเลน’ หัวหน้านักเศรษฐศาสตร์ของเอฟเอโอ เสนอให้ประเทศต่าง ๆ เชื่อมโยงมาตรการคุ้มครองทางสังคมเข้ากับการพัฒนาภาคเกษตรและชนบท โดยมองว่าความช่วยเหลือทางการเงินในช่วงวิกฤตยังไม่เพียงพอต่อการแก้ปัญหาความยากจนในระยะยาว หากไม่มีบริการทางการเกษตร การลงทุนเพิ่มผลผลิต การพัฒนาทักษะ และการช่วยให้เกษตรกรเข้าถึงที่ดิน เทคโนโลยี เงินทุน และตลาด

นอกจากนี้ ควรช่วยให้ครัวเรือนและเกษตรกรรับมือกับความเสี่ยงได้ดีขึ้น เพราะเมื่อสถานการณ์ไม่แน่นอน เกษตรกรรายย่อยอาจเลื่อนการลงทุน ลดการใช้ปัจจัยการผลิต หรือชะลอการนำเทคโนโลยีใหม่มาใช้ ซึ่งกระทบต่อผลผลิตและรายได้ในอนาคต จึงควรเชื่อมระบบสวัสดิการเข้ากับระบบเตือนภัยล่วงหน้า ข้อมูลสภาพภูมิอากาศ และมาตรการป้องกันความเสี่ยง

เอฟเอโอยังเสนอให้ตลาดสนับสนุนนวัตกรรมและขยายการใช้แนวทางที่ผ่านการพิสูจน์แล้วในระดับประเทศ โดยเฉพาะประเทศที่กำลังเผชิญความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาที่ลดลง ภาระหนี้สูง และมีงบประมาณภาครัฐจำกัด