นอกจากข้อจำกัดทางกฎหมายและการบริหารจัดการที่จำเป็นต้องเร่งผ่าตัดใหญ่แล้ว อีกหนึ่งตัวการที่ทำให้เกิดปัญหาขึ้นซ้ำซาก นั่นก็คือเรื่องของ “มายาคติคนดี”… ทั้งนี้ เกี่ยวกับอีกหนึ่งตัวการที่มีส่วนทำให้การตรวจสอบการดำเนินงานมูลนิธิ หรือองค์กรการกุศลต่าง ๆ ที่มี “ภาพลักษณ์ทำความดี” หรือ “มีภาพภารกิจช่วยสังคม” ซึ่งถูกระบุถึงไว้ นั่นก็คือเรื่องของ “มายาคติคนดี” ซึ่งถูกตั้งข้อสังเกตว่า… สังคมไทยระยะหลังพบการนำ “ภาพลักษณ์คนดี” มาใช้เป็น “เกราะกำบัง” เพื่อหลบเลี่ยงการตรวจสอบของสังคมอีกทั้งมายาคตินี้ยังส่งผลกระทบต่อธรรมาภิบาลและการถ่วงดุลในองค์กรการกุศล ซึ่งสังคมไม่ควรปล่อยให้เป็นเช่นนี้ต่อไปเรื่อย ๆ เพราะกระทบกับศรัทธาการทำดีของผู้คน…
แต่จะแก้อย่างไร? ทำเช่นไร? นี่ก็น่าคิด
ผศ.ดร.ประภาภรณ์ โรจน์ศิริรัตน์
เพื่อหาทางออกให้เรื่องนี้ ผศ.ดร.ประภาภรณ์ โรจน์ศิริรัตน์ รองอธิการบดีฝ่ายวิเทศสัมพันธ์และสื่อสารองค์กร และอาจารย์ประจำภาควิชานิติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มศว ฉายภาพปัญหาที่เกิดจาก “มายาคติเรื่องคนดี” นี้ไว้กับ “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” ด้วยการชวนตั้งคำถามว่า… อะไรคือความดี และจะรู้ได้อย่างไรว่าใครคือคนดีอย่างแท้จริง โดยได้ขยายความจากคำถามข้างต้นนี้ต่อไปว่า… ปัญหาเวลานี้เกิดจากการที่สังคมมักรีบด่วนตัดสินว่า… ใครเป็นคนดีอย่างรวดเร็ว โดยมักประเมินจากสิ่งที่คนนั้นเคยทำในอดีต หรือจากจำนวนคนที่เคยช่วยเหลือ หรือบางครั้งก็อาจตัดสินจากภาพที่ปรากฏผ่านสื่อต่าง ๆ จนอาจหลงลืมว่า… การทำความดีในอดีตนั้นไม่ได้เป็นหลักประกันว่า… ทุกการกระทำในปัจจุบันจะเป็นเรื่องที่ถูกต้องเสมอไป
“สิ่งที่น่าเป็นห่วงอาจไม่ใช่แค่กลไกตรวจสอบที่เข้าไปไม่ถึง แต่เป็นการที่สังคมไทยกำลังตกอยู่ในภาวะกลัวการตรวจสอบคนดี ทั้งที่การพิสูจน์ความโปร่งใสควรเป็นบรรทัดฐานของทุกสังคม ไม่ว่าคนนั้นจะได้รับการยกย่องเพียงใดก็ตาม ก็ต้องถูกตรวจสอบและรีเช็กได้เหมือนคนทั่วไป” อาจารย์ประจำภาควิชานิติศาสตร์ มศว ระบุ
อย่างไรก็ตาม แต่เมื่อมายาคติเรื่องนี้กลับฝังรากลึกในสังคมมายาวนาน ทำให้ทุกครั้งที่จะมีการตรวจสอบคนที่สังคมมองเป็นคนดี จึงมักทำได้ยาก เพราะสังคมรู้สึกกลัวและกังวลใจที่จะเข้าไปแตะต้องคนนั้น จนมองการตรวจสอบเป็นการจับผิด ซึ่งมุมมองนี้เป็นอันตรายต่อระบบการตรวจสอบของสังคม เพราะความดีไม่ใช่สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่จะอยู่เหนือกฎเกณฑ์ และไม่อาจนำไปใช้เป็นภูมิคุ้มกันเพื่อยกเว้นการตรวจสอบได้ เพราะถ้าเราไม่กล้าตรวจสอบคนดี ระบบกำกับดูแลทั้งหมดก็จะพังทลง ดังนั้น สังคมอาจต้องเปลี่ยนมุมมองใหม่ว่า… การตรวจสอบไม่ใช่การกล่าวหา แต่เป็นการทำให้ความไว้วางใจนั้นมีหลักฐานรองรับ…
นี่เป็น “ข้อเสนอน่ารับฟัง” จากนักวิชาการ
เพื่อขยายภาพให้เห็นชัดเจนขึ้น ผศ.ดร.ประภาภรณ์ หยิบยกแนวคิดจากหนังสือชื่อดัง “จริยธรรมบนเส้นขอบ” (The Power of Ethics: How to Make Good Choices in a Complicated World) ผลงานของ Susan Liautaud แปลโดย อาจารย์ธงทอง จันทรางศุ และ พิเศษ สอาดเย็น ซึ่งชี้ว่า… หนังสือเล่มนี้ไม่ได้ชวนให้ตัดสินใครดีหรือไม่ดี แต่ชวนให้พิจารณาความซับซ้อนของการตัดสินใจในโลกยุคใหม่ผ่าน “กรอบคิด 4 ประการ” โดยเมื่อนำกรอบคิดทั้ง 4 ข้อนี้มาประยุกต์ใช้กับการวิเคราะห์ปัญหาการบริหารเงินบริจาค จะช่วยให้สังคมมองเห็นมิติที่รอบด้านยิ่งขึ้น ซึ่งกรอบคิดดังกล่าวทั้ง 4 นี้ ประกอบด้วย…
กรอบแรกคือ “หลักการ” (Principles) ที่ต้องตรวจสอบให้แน่ชัดว่า… องค์กรการกุศลนั้นดำเนินงานตามวัตถุประสงค์เพื่อสังคมอย่างแท้จริงหรือไม่ มีการแอบแฝงนำเงินบริจาคไปสร้างผลประโยชน์ทับซ้อนให้แก่พวกพ้องหรือไม่ ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญในการตั้งมูลนิธิ, กรอบที่สองคือ “ข้อเท็จจริง” (Information) ประชาชนและผู้บริจาค ควรได้รับข้อมูลที่โปร่งใสแบบรอบด้าน เช่น เงินบริจาคมีการนำไปใช้อย่างไร สอดคล้องกับโครงการที่เปิดรับบริจาคหรือไม่ และในแต่ละรอบบัญชีมียอดเงินคงเหลือเท่าใด โดยข้อมูลเหล่านี้ต้องเปิดเผยต่อสาธารณะได้อย่างตรงไปตรงมาและตรวจสอบย้อนหลังได้จริง
กรอบที่สามคือ “ผู้มีส่วนได้เสีย” (Stakeholders) มูลนิธิหรือองค์กรการกุศล ต้องสามารถระบุได้อย่างโปร่งใสว่า… “ใครคือผู้ที่ได้รับผลประโยชน์อย่างแท้จริง” และเงินบริจาคตกถึงมือผู้ด้อยโอกาสหรือผู้ประสบภัยจริงหรือไม่ รวมถึงต้องระบุได้ว่า… มีกลุ่มบุคคลใดที่อาจได้รับผลกระทบจากการดำเนินโครงการนั้น ๆ บ้าง และกรอบที่สี่คือ “ผลลัพธ์ที่ตามมา” (Consequences) โดยองค์กรต้องประเมินอย่างรอบคอบว่า… การดำเนินงานส่งผลต่อสังคมในระยะยาวอย่างไร และหากเกิดข้อผิดพลาด ความเสียหาย ใครจะเป็นผู้รับผิดชอบตามกฎหมาย ซึ่งกรอบคิดทั้ง 4 นี้จะช่วยลดความเสี่ยงจากการบริหารเงินบุญได้อย่างเป็นรูปธรรม
ผศ.ดร.ประภาภรณ์ ได้ชี้ให้เห็นอีกหนึ่งจุดเปราะบางว่า… ความตั้งใจดีหรือเจตนาบริสุทธิ์เป็นเรื่องหนึ่ง แต่ความสามารถในการบริหารจัดการเงินที่ประชาชนมอบให้นั้นก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง เพราะบ่อยครั้งที่พบว่า… ผู้มีจิตอาสาตั้งใจทำความดี ไม่ได้มีความเชี่ยวชาญด้านระบบบัญชี หรือไม่เข้าใจการบริหารความเสี่ยง รวมถึงไม่รู้จักหลักการควบคุมงบประมาณ จนเรื่องนี้ได้กลายเป็นช่องว่างใหญ่ที่นำไปสู่ความผิดพลาดการบริหารงานของหลาย ๆ มูลนิธิ และด้วยเหตุนี้จึงเป็นเหตุผลว่า… ทำไมองค์กรการกุศลต้องมีระบบตรวจสอบที่มีมาตรฐาน โดยไม่ควรฝากความโปร่งใสไว้กับบุคคลเพียงคนเดียว
“คำถามสำคัญของสังคมไทยจึงไม่ใช่แค่ว่า… เรามีกฎหมายหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่ากลไกที่มีทำงานได้เพียงใด และประชาชนเข้าถึงข้อมูลเพื่อร่วมตรวจสอบได้สะดวกมากน้อยแค่ไหนในชีวิตจริง ซึ่งถ้ายึดตามกรอบคิด 4 ข้อนี้ ผู้บริจาคไม่ควรต้องแบกรับภาระกลายเป็นนักสืบทุกครั้งก่อนกดโอนเงินทำบุญ แต่องค์กรการกุศลต้องยกระดับตนเองขึ้นมาสร้างบรรทัดฐานความโปร่งใสให้เกิดขึ้น อย่างน้อยก็ต้องทำให้ผู้บริจาคทราบว่า… เงินเข้าบัญชีใคร นำไปใช้ทำอะไร เหลือเท่าไร” ...ผศ.ดร.ประภาภรณ์ สะท้อนเรื่องนี้
นอกจากนั้นแหล่งข่าวนักวิชาการท่านี้ ยังนำประเด็น “จริยธรรม” มาเชื่อมโยงกับแนวคิดสำคัญทางนิติศาสตร์ นั่นคือ “หลักกฎหมายแห่งความรับผิดชอบ” หรือ “Law of Responsibility” โดยชี้ว่า… กฎหมายยุคใหม่ไม่ควรทำหน้าที่เพียงแค่ไล่ล่าหาผู้กระทำผิด หรือเยียวยาความเสียหายหลังเกิดเหตุ แต่ต้องทำหน้าที่ในการช่วยวางระบบป้องกันความเสียหายที่คาดหมายได้ตั้งแต่ต้นทาง เพราะกฎหมายควรเป็นระบบป้องกันมากกว่าจะใช้ลงโทษอย่างเดียว
“วิกฤตินี้อาจทำให้คนที่ตั้งใจทำดี ไม่อยากทำดีอีกต่อไป โดยคนที่จะได้ผลกระทบหนักที่สุด คือผู้ด้อยโอกาส ที่รอคอยความช่วยเหลือ ดังนั้นส่วนตัวมองว่า… เราไม่ต้องเลิกเชื่อใจคนที่ทำความดี แต่เราก็ไม่มีเหตุผลที่จะละเว้นการตรวจสอบ เพียงเพราะคนนั้นเคยมีประวัติทำดีมาก่อนเช่นกัน เพราะความดีในอดีตใช้เป็นภูมิคุ้มกันในปัจจุบันได้” …นักวิชาการ มศว ย้ำเรื่องนี้ เพื่อชี้ว่า…“การตรวจสอบที่โปรงใส” คือ “เกราะที่ดีที่สุด”
เพื่อ “ปกป้องคนดี” คู่ “รักษาศรัทธาสังคม”
ทีมสกู๊ปเดลินิวส์
