เกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ซึ่งกลายเป็นกระแสฮือฮาจนเกิดเสียงวิจารณ์มากมาย โดยปรากฏการณ์ดังกล่าวไม่เพียงสร้างความตกตะลึงให้กับสังคมไทย แต่ยังสะท้อนวิกฤติใหญ่ในสังคมดิจิทัลที่ดูเหมือนจะก้าวข้ามเส้นไปไกลมาก โดยเรื่องนี้มีนักวิชาการมองเป็นเรื่องที่ “ใหญ่กว่าปัญหาไซเบอร์บูลลี่” แต่กำลังสะท้อนถึง “วิกฤติพลเมืองดิจิทัลไทย” ในวันนี้ด้วย…
เกี่ยวกับเสียงสะท้อนและการวิเคราะห์ถึงกรณีการ “ตั้งกลุ่มแชตล่าเหยื่อ” ด้วยการนำข้อมูลส่วนตัวของเหยื่อมาโพสต์และแขวนประจานในกลุ่มโอเพนแชตนั้น เรื่องนี้ ผศ.ดร.รัตนวดี เศรษฐจิตร ผู้ช่วยคณบดี วิทยาลัยนวัตกรรมสื่อสารสังคม มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (มศว) ได้วิเคราะห์ปรากฏการณ์นี้ผ่าน “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” ว่า… พฤติกรรมการรวมตัวตั้งกลุ่มโอเพนแชตเพื่อล่าเหยื่อในหมู่เยาวชน ได้ฉายภาพให้เห็น “3 ช่องว่างวิกฤติ” ที่กำลังกัดกร่อนสังคมดิจิทัลไทยรุนแรง ดังนี้
ผศ.ดร.รัตนวดี เศรษฐจิตร
ช่องว่างแรก ปัญหาด้านเทคโนโลยีและความเป็นนิรนาม จุดเด่นของโอเพนแชตที่อนุญาตให้ผู้ใช้ตั้งชื่อและสร้างภาพอวตารเพื่อปกปิดตัวตน แม้จะมีเจตนาดีในการเปิดพื้นที่แสดงความคิดเห็นอย่างเสรี แต่กลับกลายเป็นดาบสองคม เมื่อไม่ต้องเปิดเผยตัวตนที่แท้จริง ผู้ใช้งานบางส่วนจึงเกิดความเข้าใจผิดว่าตนเองไม่ต้องรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่ตามมา นำไปสู่การแสดงออกที่ขาดความยับยั้งชั่งใจ ภายใต้ชุดความคิดที่ว่า “ไม่มีใครรู้ว่าฉันเป็นใคร ดังนั้นฉันจะทำอะไรก็ได้”, ช่องว่างที่สองคือ ปัญหากฎหมายและความไม่สมดุลของความเร็ว กระบวนการบังคับใช้กฎหมายและการแจ้งลบเนื้อหาคุกคามในพื้นที่กึ่งเปิดกึ่งปิด (Semi-private Spaces) มีความล่าช้าและไม่สอดรับกับความเร็วของการแพร่กระจายข้อมูลแบบไวรัล โดยกว่าเจ้าหน้าที่จะเข้าควบคุมสถานการณ์หรือติดตามตัวผู้กระทำผิดมาลงโทษได้ ข้อมูลส่วนบุคคลและข้อความหมิ่นประมาทก็แพร่กระจายออกไปเป็นวงกว้าง จนสร้างบาดแผลทางจิตใจและทำลายชื่อเสียงเหยื่อไปแล้ว
สุดท้าย ช่องว่างที่สามคือ ปัญหาด้านจิตวิทยาสังคมในสถานศึกษา การที่โรงเรียนหรือสถาบันการศึกษาขาดพื้นที่ปลอดภัย (Safe Space) สำหรับรับฟังและไกล่เกลี่ยความขัดแย้งในโลกความจริง จนทำให้เยาวชนหันไปใช้พื้นที่แชตอวตารเป็นช่องทางระบายความอัดอั้นและความโกรธแค้น ไปจนถึงการใช้พื้นที่ดังกล่าวสร้าง “ความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์” เพื่อกดทับผู้อื่น ซึ่งพฤติกรรมลักษณะนี้มีแนวโน้มทวีความรุนแรงและขยายวงกว้างขึ้นอย่างน่ากังวล
นักวิชาการด้านนวัตกรรมสื่อสารสังคม ชี้ให้เห็นเพิ่มเติมว่า นอกเหนือจากช่องว่างทั้ง 3 ด้านแล้ว ปรากฏการณ์นี้ยังสะท้อนถึง “ความล้มเหลวในการกำกับดูแล” ของธุรกิจแพลตฟอร์ม อย่างชัดเจน เนื่องจากโมเดลธุรกิจที่มุ่งเน้นการเติบโตของยอดผู้ใช้งาน (User Growth) มากกว่าการลงทุนด้านความปลอดภัย ส่งผลให้เกิดช่องโหว่ในการคัดกรองและดูแลสมาชิก
เมื่อห้องแชตสาธารณะเปิดรับสมาชิกได้คราวละหลักพันคน ทำให้ผู้ดูแลกลุ่ม (Admin) หรือระบบตรวจจับอัตโนมัติของแพลตฟอร์มจึงไม่อาจดูแลได้อย่างทั่วถึง ยิ่งไปกว่านั้น แพลตฟอร์มส่วนใหญ่เป็นของบริษัทข้ามชาติ ระบบคัดกรองอัตโนมัติจึงมักไม่เข้าใจบริบทภาษาท้องถิ่นของไทย ทั้งคำย่อ รหัสลับ หรือคำด่าแบบซ่อนรูปที่เลี่ยงการใช้คำหยาบคายโดยตรง ทำให้ข้อความคุกคามจำนวนมากหลุดรอดจากการตรวจจับไปได้
“ปัญหานี้เกิดขึ้นจากพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมของพลเมืองดิจิทัลตอนนี้ ทำให้หลายประเทศต้องเร่งออกมาตรการทางกฎหมายขั้นเด็ดขาดเพื่อสกัดกั้นไม่ให้ปัญหาลุกลาม เช่นสหภาพยุโรป (EU) ที่บังคับใช้กฎหมายDigital Services Act (DSA – Article 28) ขณะที่สหราชอาณาจักร (อังกฤษ)ก็ออกกฎหมายUK Online Safety Act เพื่อกำหนดให้แพลตฟอร์มออนไลน์ที่เยาวชนเข้าถึงได้ ต้องจัดวางมาตรการความปลอดภัยและความเป็นส่วนตัวระดับสูงสุดโดยอัตโนมัติ หรือ Safety & Privacy by Default รวมถึงต้องประเมินความเสี่ยงและลบเนื้อหากลั่นแกล้งที่กระทบต่อเด็กและเยาวชนทันทีเมื่อตรวจพบ” ผศ.ดร.รัตนวดี ยกตัวอย่างโมเดลการกำกับดูแลในต่างประเทศ
อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติการควบคุมพฤติกรรมในโลกออนไลน์ไม่ใช่เรื่องง่าย โดยเฉพาะในยุคที่คนรุ่นใหม่มีความเชี่ยวชาญและทักษะทางเทคนิค (Technical Literacy) สูง จนสามารถหาช่องทางหลบเลี่ยงการตรวจสอบของระบบได้ วิกฤติที่แท้จริงในวันนี้จึงไม่ใช่การขาดทักษะการใช้เทคโนโลยี หากแต่เป็น “วิกฤติความเป็นพลเมืองดิจิทัลและความรู้เท่าทันทางจริยธรรม” (Digital Citizenship & Moral Literacy) ที่สวนทางกับความเก่งกาจทางเทคโนโลยี ทำให้เยาวชนจำนวนมากก้าวข้ามเส้นศีลธรรมโดยไม่ตระหนักว่า กำลังร่วมก่ออาชญากรรมไซเบอร์ เพราะมองการพิมพ์ด่าทอหรือแชร์ข้อมูลผู้อื่นเป็นเรื่องเล็กน้อยและไม่ผิดกฎหมาย ซึ่งเรื่องนี้ ผศ.ดร.รัตนวดี กล่าวว่า… หากถอดบทเรียนจากประเทศที่มีระบบการศึกษาชั้นนำอย่าง สิงคโปร์และฟินแลนด์ ทั้งสองประเทศนี้ได้ปรับเปลี่ยนหลักสูตรจากการสอนทักษะการใช้เครื่องมือเทคโนโลยี มาเป็นการปลูกฝังความเป็นพลเมืองดิจิทัล ความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น รวมถึงเรื่องสิทธิในความเป็นส่วนตัว ตั้งแต่การศึกษาขั้นพื้นฐาน
พร้อมกับชี้ว่า… การแก้ไขปัญหานี้จะหวังพึ่งพาเพียงการสร้างภูมิคุ้มกันในระดับบุคคลหรือสถานศึกษาไม่ได้ แต่ภาครัฐและสังคมต้องวางมาตรการควบคุมอย่างจริงจังควบคู่กันโดย ไม่ผลักภาระให้เด็กและผู้ใช้งานต้องระวังตัวเอง ขณะที่บริษัทแพลตฟอร์ม ในฐานะผู้ได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจนั้น ต้องแสดงความรับผิดชอบภายใต้กรอบ Safety by Design หรือต้องออกแบบโครงสร้างระบบให้ปลอดภัยตั้งแต่ต้นทาง นอกจากนี้นักวิชาการ มศว ยังจัดทำ “ข้อเสนอเชิงนโยบาย” ไว้ 3 ประการ ได้แก่… 1.นำเทคโนโลยี AI ขั้นสูงมาใช้คัดกรอง ชื่อกลุ่มโอเพนแชตและคีย์เวิร์ดภาษาไทยที่เข้าข่ายสุ่มเสี่ยงต่อการละเมิดสิทธิ 2.กำหนดให้แอดมินผู้ตั้งกลุ่มต้องผ่านการยืนยันตัวตน เพื่อรับผิดชอบในกรณีที่ปล่อยปละละเลยให้เกิดการกระทำผิดขึ้นในกลุ่ม และ 3.เปิดช่องทางรับแจ้งเหตุฉุกเฉิน เพื่อให้ระงับและลบกลุ่มที่มีการคุกคามได้ทันที
นอกจากนี้ นักวิชาการคนเดิมยังเนอถึงหน่วยงานรัฐที่มีหน้าที่กำกับดูแลเรื่องนี้ว่า… สิ่งที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องทำคือ ควรเร่งวางกรอบกำกับดูแลภายใต้มาตรฐานสากล อาทิ แนวทาง Child Safety Code เพื่อกำหนดบทบาทหน้าที่ความรับผิดชอบของบริษัทเทคโนโลยีขนาดใหญ่ (Big Tech) เช่น ต้องออกแบบกลไกที่รัดกุมเพื่อไม่ให้ถูกนำไปใช้เป็นเครื่องมือแทรกแซงเสรีภาพของประชาชน ขณะเดียวกัน เมื่อเกิดกรณีการทำความผิดขึ้นแล้ว กระบวนการกฎหมายสำหรับเยาวชนควรนำ “กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์” มาปรับใช้ โดยมุ่งเน้นการปรับเปลี่ยนทัศนคติ พฤติกรรม และเยียวยาบาดแผลทางใจของเหยื่ออย่างเป็นรูปธรรม มากกว่าจะใช้โทษทางอาญาที่อาจเป็นการตีตราและตัดอนาคตของเด็ก และนี่เป็นข้อเสนอเชิงยบายจาก ผศ.ดร.รัตนวดี นักวิชาการ มศว ที่ระบุผ่าน “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” เพื่อเสนอถึงผู้มีส่วน พร้อมกับย้ำทิ้งท้ายว่า
“สถานการณ์ตอนนี้เปรียบเสมือนเราปล่อยให้เยาวชนขับรถสปอร์ตความเร็วสูงบนทางหลวงดิจิทัล โดยที่ผู้ผลิตแพลตฟอร์มไม่ได้ติดตั้งแม้กระทั่งเข็มขัดนิรภัยให้เด็ก สังคมจึงต้องหยุดคิดว่า…การโยนภาระให้คนขับระวังตัวเองฝ่ายเดียวจะแก้ปัญหาได้จริงหรือไม่ หรือเราต้องหันมาบังคับใช้หลักการ Safety by Design กับผู้สร้างแพลตฟอร์มอย่างจริงจัง เพื่อไม่ให้ถูกนำไปใช้เป็นอาวุธทำลายใคร” …เป็นเสียงสะท้อนถึง “ปรากฏการณ์เชิงลบ” ที่เกิดขึ้นกับ “พลเมืองดิจิทัลวันนี้” ที่ดูเหมือนตอนนี้ “พฤติกรรมร้าย ๆ” นั้นจะไปไกลมากกว่าเป็นแค่เรื่องของ “ไซเบอร์บูลลี่”
ทีมสกู๊ปเดลินิวส์
