อย่างไรก็ตาม แม้จะยังไม่มีบอร์ดประกันสังคมชุดใหม่ แต่เรื่องยุ่ง ๆ ของประกันสังคมก็ยังเป็นประเด็นร้อน เมื่อเกิด “ข้อสงสัย” เกี่ยวกับ “ร่างกฎหมายประกันสังคมฉบับใหม่” และ “ข้อกังวล” จาก “มาตรการ 3 ขอ” ที่เกี่ยวกับ “เงินบำนาญชราภาพ” ของผู้ประกันตนทุกคน…

เกี่ยวกับ “มาตรการ 3 ขอ” เป็นกระแสมาสักพักใหญ่ หลัง ครม. เห็นชอบร่าง พ.ร.บ.ประกันสังคม ฉบับใหม่ และบรรจุเข้าวาระสภาผู้แทนราษฎร ท่ามกลางเสียงคัดค้านของฝ่ายค้าน โดยหนึ่งในเรื่องที่กังวลคือแนวคิด “เพิ่มสิทธิประโยชน์” ให้ผู้ประกันตน “เข้าถึงเงินบำนาญชราภาพ” ได้มากขึ้น ผ่านมาตรการ “ขอเลือก–ขอคืน–ขอกู้” อาทิ…“ขอเลือก” ให้ผู้ประกันตนที่ส่งเงินสมทบไม่น้อยกว่า 180 เดือน และอายุครบ 55 ปี หรือสิ้นสุดความเป็นผู้ประกันตน เลือกได้ว่าจะรับเงินรายเดือนหรือเงินก้อน, “ขอคืน” ให้ผู้ที่สมทบไม่น้อยกว่า 60 เดือน ก่อนอายุครบ 55 ปี ขอรับเงินชราภาพบางส่วนได้เมื่อเกิดภัยพิบัติหรือวิกฤติที่กระทบการดำเนินชีวิต และ “ขอกู้” ให้ผู้ที่สมทบไม่น้อยกว่า 60 เดือน นำเงินชราภาพไปค้ำประกันเงินกู้กับสถาบันการเงินได้ …เป็นข้อมูลโดยสังเขปเกี่ยวกับแนวคิดและมาตรการที่ถูกนำเสนอออกมาก่อนหน้านี้ และกำลังเป็นเรื่องที่สังคมไทยและผู้ประกันตนจับจ้อง…

เพราะเกี่ยวข้องกับกองทุนประกันสังคม

ผศ.ดร.ณัฏฐพร สโรบล

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่เรื่องแปลกที่ผู้ประกันตนกว่า 24 ล้านคนจะจับตาเรื่องนี้เป็นพิเศษ เพราะเกี่ยวกับ “เงินออมชราภาพก้อนสุดท้ายในชีวิต” ซึ่งถ้าหากไม่รัดกุมหรือวางแผนไม่ดี อาจเหมือนประเทศไทยกำลังอุ้มระเบิดเวลาลูกใหญ่ไว้ “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” จึงอยากชวนพิจารณามุมวิเคราะห์ของนักวิชาการด้านนโยบายสังคม และอาจารย์ด้านนิติศาสตร์ เกี่ยวกับแนวคิด “เพิ่มสิทธิประโยชน์ผู้ประกันตน” ซึ่งเกี่ยวพันกับ “เงินบำนาญชราภาพ” เพื่อให้สังคมมีข้อมูลครบรอบด้าน เผื่อต้องตัดสินใจอนาคต

เริ่มจาก ผศ.ดร.ณัฏฐพร สโรบล อาจารย์ประจำภาควิชานโยบายสังคม การพัฒนาสังคมและการพัฒนาชุมชน คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) ที่สะท้อนผ่าน “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” ว่า ในบริบท “สังคมไทยเป็นสังคมผู้สูงวัยสมบูรณ์” มาตรการ “3 ขอ” มี “ความท้าทาย” 2 มิติที่ทับซ้อนกัน คือ ความยั่งยืนทางการคลังของกองทุน และ ความเสี่ยงจากการมีอายุยืนยาว ซึ่งอายุเฉลี่ยของคนไทยอยู่ที่ประมาณ 75-83 ปีในเพศหญิง และมีแนวโน้มสูงถึง 85 ปี ส่งผลให้ระยะเวลาจ่ายเงินบำนาญหลังเกษียณยาวนานขึ้นเป็น 25 ปีเป็นอย่างน้อย กลายเป็น “ปัญหาสำคัญทางการคลัง” ในอนาคต…

“โจทย์ใหญ่ที่สังคมต้องคิดไปข้างหน้า จึงไม่ใช่แค่เรื่องกองทุนจะมีเงินจ่ายหรือเปล่า แต่คือเงินที่จะจ่ายให้ประชาชนนั้น เพียงพอให้คนเหล่านั้นมีชีวิตอยู่หลังเกษียณอีก 20 ปีหรือไม่ เพราะตอนนี้ปัญหาน่ากังวลคือไม่ใช่แค่ไม่พอจ่ายในอนาคต แต่อาจจะไม่พอกิน ไม่พออยู่ ไม่พอใช้ในชีวิตประจำวันด้วย“ …ผศ.ดร.ณัฏฐพร กล่าว

พร้อมอธิบายว่า ตัวเลขสะท้อน “รอยรั่วขนาดใหญ่” ในระบบกองทุนประกันสังคม คือปัจจุบันเก็บเงินสมทบชราภาพในอัตราคงที่โดยกำหนดฐานเงินเดือนสูงสุด ผู้ประกันตนจ่ายสูงสุดเฉลี่ยเดือนละ 875 บาท หากทำงาน 30 ปี ลูกจ้างสมทบ 315,000 บาท นายจ้างอีก 315,000 บาท รวม 630,000 บาท และเมื่อรวมส่วนของรัฐบาลอีก 315,000 บาท จะเป็น 945,000 บาท …นี่เป็นวิธีคำนวณง่าย ๆ ที่ ผศ.ดร.ณัฏฐพร นำมาอธิบายเพื่อให้เห็นภาพตาม และหากเป็นไปตามสูตรคำนวณข้างต้นนี้ หากจะต้องจ่าย “เงินบำนาญชราภาพรายเดือน“ ให้ผู้ประกันตนที่อายุยืนนานถึง 75 ปี กรณีนี้เงินบำนาญรวมที่รัฐจะต้องจ่ายจะมียอดสูงถึง 1,780,000 บาทต่อคน และเมื่อหักกับเงินสมทบ 945,000 บาท กรณีนี้รัฐก็จะติดลบสะสมราว 835,000 บาทต่อผู้ประกันตน 1 คน ซึ่งสภาวการณ์ที่เกิดขึ้นนี้ นักเศรษฐศาสตร์เรียกกันว่า… คือ “Global Pension Gap” หรือ ช่องว่างบำนาญระดับโลก ซึ่งไม่ได้เป็นปัญหาเกิดขึ้นเฉพาะแค่กับประเทศไทย แต่กำลังเป็นภัยคุกคามสวัสดิการของประเทศที่เข้าสู่สังคมสูงวัยทั่วโลก…

แหล่งข่าวคนเดิมได้วิเคราะห์ “วิกฤติบำนาญประกันสังคมไทย” ต่อไปอีกว่า… ปัญหานี้เกิดจาก “6 ปัจจัยเชิงโครงสร้างที่ซ้อนทับกัน” ได้แก่ ปัจจัยที่ 1 อัตราการเกิดลดลง จนเกิดความขัดแย้งของคนต่างรุ่น (Intergenerational Inequity) เช่นในญี่ปุ่น ที่คนรุ่นใหม่รู้สึกแบกรับภาระภาษีและเงินสมทบสูงขึ้น, ปัจจัยที่ 2 การรณรงค์เรื่อง Healthy Longevity ที่เน้นสุขภาพกายแต่ละเลยสุขภาวะทางการเงิน (Financial Wellbeing) ทำให้คนไทยอายุยืนแต่ไร้เงินทุนดูแลตนเอง, ปัจจัยที่ 3 โครงสร้างประชากรแรงงานแบบ “เจดีย์คว่ำ“ ที่ฐานผู้จ่ายเงินสมทบแคบลง แต่ผู้รับบำนาญเพิ่มขึ้น, ปัจจัยที่ 4 ประชาชนขาดการออมและการลงทุน เพราะพึ่งบำนาญประกันสังคมเพียงอย่างเดียว, ปัจจัยที่ 5 แรงงานนอกระบบขนาดใหญ่ถูกละเลย ขณะที่ในระบบมีราว 24 ล้านคน แต่นอกระบบกว่า 20 ล้านคนไม่อยู่ในระบบบำนาญภาคบังคับ และปัจจัยที่ 6 แรงงานข้ามชาติยังเข้าไม่ถึงระบบ มีมากกว่า 4 ล้านคน แต่อยู่ในประกันสังคม (มาตรา 33) เพียงราว 1.3 ล้านคน ทำให้สูญเสียโอกาสเพิ่มฐานเงินสมทบ…

นี่เป็น 6 ปัจจัยที่ซ้อนทับกันเชิงโครงสร้าง

นำสู่ “วิกฤติบำนาญ” ที่อาจกระทบอนาคต

ย้อนกลับมาที่เรื่องของ “มาตรการ 3 ขอ” ซึ่งเปิดให้ผู้ประกันตนนำเงินสมทบชราภาพมาใช้ล่วงหน้า นักวิชาการธรรมศาสตร์มองว่า… แม้มาตรการและแนวคิดนี้จะเป็นทางเลือกที่ยืดหยุ่น แต่ก็ อาจสร้างผลกระทบระยะยาวต่อความมั่นคงทางการเงินของผู้สูงอายุ ได้ด้วย โดยเฉพาะเมื่อใช้ตัวชี้วัดด้วย “เกณฑ์สุขภาวะความมั่นคงทางการเงิน 5 ประการ“ ได้แก่ 1.การรู้และรับมือได้ 2.การมีเงินออมเพียงพอ 3.การรับมือความเสี่ยงได้ 4.การจัดการที่อยู่อาศัยหลังเกษียณ 5.การวางแผนมรดกและทรัพย์สิน ที่พบว่า… นโยบายนี้ไม่สอดคล้องกับความยั่งยืนหลังเกษียณ

แหล่งข่าวคนเดิมยังวิเคราะห์มาตรการ 3 ขอ ในแต่ละข้อว่า… กับการ “ขอเลือก“ และ “ขอคืน” ที่นำเงินสมทบมาใช้ก่อนอายุ 55 ปีนั้น ในมุมหนึ่งอาจช่วยรับมือเหตุฉุกเฉินให้ผู้ประกันตนได้ เช่น เจ็บป่วยร้ายแรงหรือหนี้วิกฤติ แต่ก็ต้องมีหลักเกณฑ์ที่ชัดเจนประกอบด้วย เช่น บางประเทศตั้ง “ค่าปรับ“ เพื่อลดแรงจูงใจ โดยเงินค่าปรับจะถูกส่งนำกลับเข้ากองทุน แต่มาตรการของไทยตอนนี้ ส่วนตัวมองว่า… ยังขาดความรัดกุมในมิตินี้ ส่วนสิ่งที่น่ากังวลที่สุดในมุมมองของแหล่งข่าวเกี่ยวกับมาตรการนี้ คือมาตรการ “ขอกู้“ หรือใช้เงินบำนาญชราภาพเป็นหลักประกันเงินกู้ ซึ่งในหลาย ๆ ประเทศ เช่น สหราชอาณาจักร จะไม่อนุญาตเด็ดขาด เพราะมองเป็นการทำลายวัตถุประสงค์ระบบบำนาญ อีกทั้งผู้ประกันตนที่เข้าสู่วัยสูงอายุยังเสี่ยงสูญเสียรายได้ จนชำระหนี้ไม่ได้อีกด้วย

“ความเสี่ยงอีกข้อที่พบคือผู้สูงอายุอาจไม่ได้ประสงค์จะกู้ยืมเงินด้วยตนเอง แต่ถูกลูกหลานบังคับกดดันให้กู้เพื่อนำไปใช้จ่ายในครอบครัว ซึ่งการเปิดช่องให้ขอกู้เงินบำนาญประกันสังคมได้ก่อนครบเกณฑ์ อาจเป็นการเพิ่มความเสี่ยงทางการเงินให้ไปตกอยู่กับผู้สูงวัยซึ่งเป็นกลุ่มเปราะบางที่สุดในสังคม“ …ผศ.ดร.ณัฏฐพร สะท้อนปัญหาน่าห่วงเรื่องนี้

นอกจากตัวเลขและเสียงสะท้อนของ ผศ.ดร.ณัฏฐพร สโรบล ที่มองมาตรการ “3 ขอ” ว่า… อาจส่งผลให้เกิดวิกฤติบำนาญ และมองมาตรการนี้ว่า… ไม่ใช่แค่โจทย์สภาพคล่องเฉพาะหน้า แต่อาจเป็นระเบิดเวลาเชิงโครงสร้าง หากเดินหน้าโดยขาดกลไกควบคุมที่รัดกุมแล้ว ยังมี “มิติทางกฎหมาย” ทั้งสิทธิตามรัฐธรรมนูญ การขยายเพดานอายุผู้ประกันตน การปรับฐานคำนวณบำนาญตามเงินเฟ้อ ไปจนถึงโมเดลมาตรา 39/1 ซึ่งตอนหน้า “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” จะพาไปดูมุมมองทางนิติศาสตร์กับ ผศ.ดร.ประภาภรณ์ โรจน์ศิริรัตน์ เพื่อกางพิมพ์เขียวทางกฎหมายในเรื่องนี้ รวมไปถึงดูว่า…เราจะมีทางรอดจากวิกฤตินี้แค่ไหน?.

ทีมสกู๊ปเดลินิวส์