ทั้งนี้ สำหรับคำว่า… “ค่าน้ำชา” ที่เพิ่งมีกระแสร้อน นอกจากจะเป็นประเด็นข่าวการเมืองแล้ว คำนี้ยังมีความน่าสนใจ และน่าค้นหา โดยเฉพาะใน “มุมศัพท์-มุมที่มา” ที่วันนี้ “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” จะชวนมาพลิกแฟ้มย้อนดูความหมายเกี่ยวกับคำ ๆ นี้…

ทั้งในแง่ของที่มา…และมุมประวัติศาสตร์

ที่ถึงแม้ว่า “ค่าน้ำชา” จะไม่ใช่คำสมัยใหม่

แต่ก็อยู่มาทุกยุคทุกสมัยในฐานะ “คำคุ้นหู”

เริ่มจากในแง่ของ “นิยาม” และ “ความหมายของคำ” ที่มุมนี้ก็น่าสนใจ โดยใน พจนานุกรมคำใหม่ เล่ม 1 จัดทำโดยสำนักงานราชบัณฑิตยสภา อธิบายว่า… ”ค่าน้ำชาเป็นภาษาปาก” ที่หมายถึง เงินสินน้ำใจ หรือเงินสินบนที่มอบให้แก่เจ้าหน้าที่รัฐเพื่ออำนวยความสะดวกในธุรกิจ …นี่เป็นนิยามที่พูดถึงคำนี้ ซึ่งอยู่ในพจนานุกรมในฐานะ “คำศัพท์” น่าสนใจ

ขณะที่ในแง่ “ที่มาคำ” นั้น “ทีมสกู๊ปเดลินิวส์” ได้สืบค้นข้อมูลที่สามารถเชื่อมโยงเกี่ยวกับคำนี้ ก็พบแหล่งข้อมูลหลาย ๆ แห่งได้อธิบายเกี่ยวกับคำนี้ไว้คล้าย ๆ กัน กล่าวคือ… “ค่าน้ำชา” เป็นคำที่ปรากฏขึ้นมาตั้งแต่ในประวัติศาสตร์จีนโบราณซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดวัฒนธรรมการดื่มชา และด้วยความที่ธรรมเนียมการดื่มชาได้รับความนิยมสูง จนทำให้เกิด “ธุรกิจโรงน้ำชา” ขึ้น เพื่อเป็นที่พบปะสังสรรค์หรือแลกเปลี่ยนข่าวสาร โดยโรงน้ำชาจะมีบริการรูปแบบหนึ่ง คือการ “จัดเตรียมใบชา–ชงชา” ให้กับแขกที่มาใช้บริการ โดยผู้ทำหน้าที่คือ. “เด็กชงชา” และมักจะ ให้เงินเพื่อเป็นสินน้ำใจแก่เด็กชงชา ที่ได้ช่วยอำนวยความสะดวกให้ในการจัดเตรียมใบชาและชงชาให้ โดยสินน้ำใจดังกล่าวนี้มีชื่อเรียกภาษาจีนว่า… “ฉาเชียน (Chaqián)” ที่แปลว่า “เงินค่าชา”

เพื่อแสดงความพึงพอใจในบริการที่รวดเร็ว

นี่เป็นคำเรียกในธรรมเนียมจีนที่คุ้นหูคนไทย

อย่างไรก็ดี แต่ความน่าสนใจของ “เงินค่าชาในวัฒนธรรมจีน” ที่ผู้ใช้บริการโรงน้ำชามอบเป็น “สินน้ำใจให้เด็กชงชา” กลับมีความเหมือนจนน่าประหลาดใจ กับ “ธรรมเนียมในโลกตะวันตก” รูปแบบหนึ่งที่ก็มี “การจ่ายเงินซื้อความรวดเร็ว” เช่น ประเทศอังกฤษ ที่มีเกร็ดเรื่องเล่าในประวัติศาสตร์ระบุว่า… ยุคที่วัฒนธรรมดื่มชาในสวนสาธารณะเฟื่องฟู เจ้าของร้านชามักจะติดตั้งกล่องไม้ขนาดเล็กตามโต๊ะ โดยบนกล่องดังกล่าวจะมีการสลักอักษรย่อเอาไว้ 3 ตัว คือ “T.I.P”. ซึ่งมาจากคำว่า… “To Insure Promptness” โดยให้ลูกค้าที่ต้องการบริการรวดเร็วหย่อนเหรียญลงไป เพื่อให้พนักงานเสิร์ฟดูแลโต๊ะของตนก่อนผู้อื่น…

รูปแบบ “การให้ทิป” แลกบริการที่เร็วขึ้น

ดูคล้าย “ค่าน้ำชา” ที่ให้เด็กชงชาของจีน

เกร็ดน่าสนใจของ “ค่าน้ำชา” เพื่อวัตถุประสงค์บางอย่างที่ผู้ให้ต้องการนี้ ดูเหมือนจะไม่ได้หยุดอยู่แค่ที่อังกฤษและจีน แต่มีบันทึกของพ่อค้าและนักเดินเรือชาวอังกฤษ ช่วงศตวรรษที่ 18 ถึง 19 ซึ่งถูกบันทึกไว้ในพจนานุกรมภาษาอังกฤษฉบับออกซ์ฟอร์ดด้วยคำว่า… “Tea Money” ซึ่งระบุชัดเจนว่า… เป็นงบประมาณพิเศษที่จำเป็นต้องจัดสรรไว้ เพื่อจ่ายให้แก่เจ้าพนักงานท้องถิ่นและขุนนาง ตามเมืองท่าต่าง ๆ ในแถบเอเชีย “เพื่อเป็นหลักประกัน” ว่า… เรือสินค้าจะไม่ถูกกลั่นแกล้ง กักตรวจ หรือดึงเรื่องให้ล่าช้าจนสินค้าเน่าเสีย ซึ่งนี่ก็เป็นเรื่องราวอีกมุมที่มีบันทึกในอดีตพูดถึง “เงินค่าน้ำชา” ซึ่งสะท้อนว่า…

“ธรรมเนียมเตรียมค่าน้ำชา” แลกประโยชน์

เหมือนเป็นวัฒนธรรมข้ามพรมแดนตั้งแต่อดีต

ขณะที่ใน “บริบทสังคมไทย” เกี่ยวกับ “ค่าน้ำชา” นั้น หลาย ๆ แหล่งข้อมูลให้ข้อมูลเรื่องนี้เอาไว้ประมาณว่า… สันนิษฐานว่า… “ธรรมเนียมจ่ายค่าน้ำชา” น่าจะเกิดขึ้นเมื่อวัฒนธรรมการค้าของพ่อค้าชาวจีนโพ้นทะเลหลั่งไหลเข้าสู่แผ่นดินสยาม ทำให้คำว่า… “ค่าน้ำชา” จึงติดตามมาด้วย โดยในยุคที่ย่านสำเพ็งและเยาวราชเฟื่องฟู การพบปะเจรจาธุรกิจของพ่อค้าชาวจีนมักไม่เกิดขึ้นในสำนักงานที่เป็นทางการ แต่มักจะเป็นการพูดคุยเจรจากันในโรงน้ำชา ซึ่งเมื่อมีเรื่องติดขัดด้านระเบียบราชการ จึงเกิดการนัดหมายเจ้าหน้าที่รัฐให้มาร่วมดื่มน้ำชาและรับประทานอาหารเพื่อพูดคุยด้วย โดยเมื่อการเจรจาลุล่วง จึงมีการหยิบยื่นซองเงินเล็ก ๆ ให้แก่ผู้ประสานงาน โดยอ้างเป็น “เงินช่วยค่าน้ำชากาแฟ” ที่ฟังดูนุ่มนวล

และให้ความรู้สึกว่า… “ไม่ใช่เรื่องใหญ่!!”

เหมือนการ “รับสินบน” หรือ “เงินใต้โต๊ะ”

นอกจากในมุมประวัติศาสตร์ ในแง่วัฒนธรรมข้ามพรมแดนของเรื่อง “ค่าน้ำชา” ยังมีแง่มุมและความน่าสนใจในมิติทางสังคมศาสตร์และเศรษฐศาสตร์การเมืองที่เกี่ยวข้องกับคำนี้ โดยมีงานวิจัยของ ศ.ดร.ผาสุก พงษ์ไพจิตร และ รศ.ดร.สังศิต พิริยะรังสรรค์ ได้เคยทำการวิเคราะห์ถึง “รากของปัญหาคอร์รัปชัน” ไว้ในหนังสือ “คอร์รัปชันกับประชาธิปไตยในประเทศไทย” โดยมีการชี้ไว้ว่า… วัฒนธรรมค่าน้ำชาได้หยั่งรากลึกในสังคมไทย โดยเฉพาะในยุคที่ระบบราชการไทยขยายตัวรวดเร็ว แต่เต็มไปด้วยกฎระเบียบที่สลับซับซ้อน และยังถูกรวมศูนย์อำนาจไว้ที่ดุลยพินิจของข้าราชการ ที่กลายเป็นกำแพงขวางการเติบโตของภาคเอกชน จนทำให้เกิดระบบ “จ่ายค่าน้ำร้อนน้ำชา” ที่ทำหน้าที่เป็น ค่าธรรมเนียมความเร็ว (Speed Money) ที่ภาคเอกชนยอมจ่ายเพื่อซื้อเวลา และลดต้นทุนค่าเสียโอกาสในระบบราชการที่มีขั้นตอนยืดเยื้อ

กลายเป็นวงจรกัดกร่อนระบบราชการไทย

ทำลายโครงสร้างและกลไกสังคมหลายมิติ

ทั้งนี้ นอกจาก “คำที่น่าสนใจ” อย่าง “ค่าน้ำชา” แล้ว ยังมีการ “รวบรวมศัพท์ทุจริตคอร์รัปชัน” ซึ่งมักปรากฏให้เห็นบ่อย ๆ เอาไว้ด้วย โดยที่น่าสนใจมีดังนี้… “ค่าหัวคิว” การเรียกร้องเอาเงิน หรือผลประโยชน์จากผู้ดำเนินกิจกรรมที่อยู่ในความรับผิดชอบของผู้มีอิทธิพล หรือผู้มีอำนาจหน้าที่ดูแลเรื่องนั้น เพื่อแลกความสะดวก หรือสิทธิดำเนินกิจกรรมก่อนผู้อื่น, “เงินทอน” เงินที่เอกชนต้องจ่ายคืนกลับให้บุคคลเกี่ยวข้องในขบวนการทุจริตคอร์รัปชัน เพื่อตอบแทนการได้รับอนุมัติงบประมาณทำโครงการ ซึ่งส่วนใหญ่มักตกลงไว้ล่วงหน้าในอัตราที่แน่นอน, “เงินใต้โต๊ะ” เงินที่จ่ายเพื่อได้มาซึ่งผลประโยชน์แบบลับ ๆ ไม่ให้ใครรับรู้ และ “ส่วย” เป็นอีกคำเรียกที่ถูกพูดถึงบ่อย ๆ ซึ่งเป็นการจ่ายเงินเบี้ยบ้ายรายทางให้ผู้มีอำนาจ เพื่อปกปิดการกระทำผิดของเอกชน เช่น ธุรกิจสีเทาที่จ่ายส่วยให้กับเจ้าหน้าที่รัฐ …และนี่เป็น “คำศัพท์อื่น” ที่คล้ายคลึงเช่นเดียวกับ… “เงินค่าน้ำชา”

ที่มีกระแสก่อนหน้า แต่ถูกตีเก๊เป็นเฟกนิวส์

ที่ถือเป็น “คำเรียกร่วมสมัย” ที่คนไทยเข้าใจ

แถมไม่เคยหายไปในฐานะเป็น “คำที่อมตะ”.

ทีมสกู๊ปเดลินิวส์