ถึงเวลา “ช่วยตัวเอง” ไม่รอรัฐ เราเห็นตัวอย่างผู้คนที่ลุกขึ้นมารวมตัวกันแก้ปัญหา เอาตัวรอดจากภัยพิบัติได้
ถ้าเป็นบ้านเดี่ยว ให้สร้างเกราะรอบบ้าน ตั้งกระสอบทราย ถุงพองลม ใช้แผงกั้นอะลูมิเนียมถอดประกอบ ตั้งปั๊มสูบน้ำ ปิดทางระบายน้ำ ติดตั้งวาล์วกันน้ำย้อนท่อน้ำทิ้ง และชักโครก แยกเบรกเกอร์ ยกตู้ไฟให้สูง ยกรถขึ้นที่สูง และเตรียมเรือ
ถ้าเป็นหมู่บ้าน และแฟลตขนาดใหญ่ นิติบุคคลต้องสร้างระบบกันน้ำรอบโครงการ สร้างคันล้อมรอบ แก้มลิงภายในติดตั้งประตูน้ำอัตโนมัติ บริเวณทางเข้า-ออก และทำสถานีสูบน้ำส่วนกลาง พร้อมระบบไฟสำรอง และระบบน้ำสะอาด
ถ้าเป็นชุมชน และที่อยู่อาศัยขนาดใหญ่ ต้องทำคันกั้นน้ำวงกว้างรอบพื้นที่ ลักษณะคล้ายระบบป้องกันน้ำของนิคมอุตสาหกรรมที่พัฒนาหลังน้ำท่วมใหญ่ หรือคันกั้นน้ำรอบสนามบิน มีระบบเปิด-ปิดท่อระบายน้ำ ปั๊มน้ำ สถานีไฟฟ้า ประปาสำรอง มีแก้มลิงของตัวเอง ต่อท่อเชื่อมระบายสู่ระบบภายนอก และมีศูนย์ช่วยเหลือ สถานพยาบาลฉุกเฉิน
ทำแบบนี้ได้ เพื่อนบ้านที่ยังไม่ลุกขึ้นมา “ช่วยตัวเอง” อาจจะมีเคือง ถ้าจะดีกว่านั้นต้องหาวิธี “รอดไปด้วยกัน”

มีคำถามว่า “ผู้ประสบภัยตัวเล็ก ๆ จะทำอะไรได้” พอน้ำลด ถ้าได้รับเงินเยียวยาปิดปากก็ลืมกันไป ปีหน้าวนมาใหม่
คำตอบคือ สิ่งที่คนตัวเล็กตัวน้อยที่ประสบภัยร่วมกันทำได้คือ คัดค้านผังเมืองภาครัฐที่ไม่เข้าใจประชาชน แล้วช่วยกันออกแบบผังเมืองที่ประชาชนโดยเฉพาะผู้ประสบภัยต้องการ ไม่เอาผังเมืองแบบทุนนิยม ที่กำหนดโซนนิ่งตามประโยชน์ใช้สอยเชิงพาณิชย์ แฝงผลประโยชน์นายทุนที่แอบอยู่ด้านหลัง แต่เป็น “ผังเมืองที่ยั่งยืนเข้าใจผู้คน” เป็นเมืองที่ส่งเสริมสุขภาวะ ปลอดภัยเมื่อเกิดภัยพิบัติ ประสาน “ประโยชน์สุข” ของผู้มีส่วนได้เสียในพื้นที่อย่างเป็นธรรม
มีตัวอย่างของพลังคนตัวเล็กที่ประสบภัย ไม่ยอมให้รัฐมากำหนดโชคชะตาที่เขาไม่ต้องการ ลุกขึ้นมารวมตัวกัน ชวนผู้เชี่ยวชาญภาคเอกชน นักวิชาการในมหาวิทยาลัยชั้นนำช่วยกันร่าง “ผังเมืองฉบับผู้ประสบภัย” จนชนะมาแล้วทั่วโลก
1.ชุมชน Broadmoor นิวออร์ลีนส์ สหรัฐอเมริกา ผังเมืองของรัฐ หลังพายุเคทรีนา รัฐลากเส้นผังเมืองใหม่ จะเวนคืนที่ดินทั้งย่านเพื่อทำเป็นพื้นที่รับน้ำท่วม และขับไล่ชาวบ้านออกไป ผังเมืองโดยประชาชน ชาวบ้านจับมือกับสถาปนิกจากมหาวิทยาลัย Harvard ออกแบบผังเมืองสู้น้ำใหม่ ที่ตอบโจทย์หลายมิติ มีการเพิ่มพื้นที่ชุ่มน้ำ แก้มลิงรับน้ำใต้ดิน และยกระดับอาคารได้โดยไม่ต้องทุบบ้านเรือน สุดท้ายรัฐยอมรับ ถอนแผนเวนคืน และใช้ผังเมืองของชุมชนแทนผังเดิม
2.ชุมชน Overdiepse Polder เนเธอร์แลนด์ ผังเมืองของรัฐ รัฐบาลจะเวนคืนที่ดิน ขับไล่กลุ่มเกษตรกรออกทั้งหมด แล้วทุบคันกั้นน้ำเดิมทิ้ง เปิดทางให้น้ำจากแม่น้ำไหลเข้าท่วมทุ่งนา ผังเมืองโดยประชาชน เกษตรกรรวมตัวกันทำผังใช้ประโยชน์ที่ดินใหม่ เสนอให้ย้ายบ้านและฟาร์มขึ้นไปอยู่บน “เนินดินยกสูง” ส่วนพื้นที่ราบยอมให้รัฐปล่อยน้ำท่วมเป็นแก้มลิง รัฐเห็นชอบจึงยกเลิกการไล่ที่ และจ่ายงบหนุนสร้างผังเมืองบนเนินดินได้ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย
3.ชุมชน Villa 31 บัวโนสไอเรส อาร์เจนตินา ผังเมืองของรัฐ อ้างปัญหาน้ำท่วมและสุขอนามัย เพื่อใช้กำลังรื้อถอนสลัมขนาดใหญ่กลางเมือง แล้วตัดถนนทับ ผังเมืองโดยประชาชน ชาวบ้านร่วมกับนักวิชาการเดินสำรวจทำแผนที่ดิจิทัล ร่างผังปรับปรุงพื้นที่เดิม เสนอขยายถนนแคบ ๆ ให้เป็นช่องระบายน้ำ ทำแก้มลิงชุมชน นำข้อมูลไปสู้ในสภาเมืองจนชนะ มีการออกกฎหมายยอมรับผังเมืองของชุมชน พร้อมพัฒนาพื้นที่เดิม นำมาจัดการใหม่โดยไม่ขับไล่ใคร แถมแก้ปัญหาน้ำได้
เมืองไทยก็ทำสำเร็จแล้ว ที่ชุมชนคลองลาดพร้าว โดยประชาชนที่อาศัยเดิม ร่วมกับสถาปนิก นักวิชาการจากมหาวิทยาลัย มี พอช. และนัก CSR จากภาคธุรกิจ โดยมีผู้บริหารเขตพื้นที่ของ กทม. สนับสนุน เราจึงได้คืนพื้นที่คลองลาดพร้าว ชุมชนมีมาตรฐานความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น บ้านเรือนไม่ขยายไปขวางทางน้ำ เพิ่มพื้นที่ระบายน้ำได้ดีขึ้น
ช่วยกันส่งเสียงให้ดัง อย่าหวังว่าผังเมืองภาครัฐจะตอบโจทย์ อย่าแค่โวยวายบอกแต่ปัญหา ให้รีบทำการบ้าน ชวนนักผังเมือง สถาปนิกอาสามาช่วยร่าง “ผังเมืองฉบับผู้ประสบภัย” เสนอให้ผู้ว่าฯพิจารณา ผู้ประสบภัยทั่วโลกทำสำเร็จมาแล้ว
ทุกปัญหามีทางออกหลายทางทางออกที่ดีที่สุดควรมาจากเสียงของประชาชน โดยเฉพาะผู้ที่เดือดร้อนประสบภัย.



