จากสถานการณ์ฝนตกหนักอย่างต่อเนื่องในระยะเวลาสั้นๆ ช่วงปลายเดือนกันยายน 2569 ที่ผ่านมา มีปริมาณฝนสะสมในบางพื้นที่ใกล้หรือเกิน 300 มิลลิเมตรภายใน 48 ชั่วโมง ส่งผลให้ระบบระบายน้ำต้องรองรับภาระหนัก ซึ่งการแก้ปัญหาน้ำท่วมยังต้องอาศัยการบริหารจัดการแบบองค์รวม ทั้งการหน่วงน้ำ การระบายน้ำ และระบบเตือนภัยที่แม่นยำ

เพื่อเป็นการสร้างความตระหนักรู้และเตรียมพร้อมรับมือ ศูนย์กันก่อนท่วม คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จึงจัดงาน Exclusive Media Briefing & Water Lab Visit ‘THE WATER WAKE-UP CALL’ เพื่อให้ข้อมูลเกี่ยวกับสถานการณ์และแนวโน้มความเสี่ยงด้านน้ำของประเทศไทย พร้อมเปิดห้องปฏิบัติการและงานวิจัยด้านน้ำของภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำให้เยี่ยมชม  

ภายในงานมีการเสวนาหัวข้อ ‘WAKE UP TO WATER ประเทศไทยต้องตื่นตัวเรื่องน้ำอย่างไร?’ โดยมี รศ.ดร. วิทยา วัณณสุโภประสิทธิ์ คณบดีคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาฯ และประธานศูนย์กันก่อนท่วม, รุ่งโรจน์ รังสิโยภาส ที่ปรึกษาคณะวิศวกรรมศาสตร์และรองประธานศูนย์กันก่อนท่วม, รศ.ดร.เสวกชัย ตังอร่ามวงศ์ รองคณบดีคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาฯ และ ผศ.ดร. พงษ์ศักดิ์ สุทธินนท์ หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำและกรรมการศูนย์กันก่อนท่วม ร่วมให้ข้อมูล

‘รศ.ดร. วิทยา วัณณสุโภประสิทธิ์’ คณบดีคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาฯ กล่าวว่า ศูนย์กันก่อนท่วมจัดตั้งขึ้นเมื่อปี 2568 เพื่อผลักดันการบริหารจัดการน้ำให้เป็นวาระของชาติและชุมชน โดยทำหน้าที่เชื่อมโยงองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมศาสตร์ ข้อมูล และความร่วมมือจากหน่วยงานต่างๆ ให้สามารถนำไปใช้จัดการปัญหาน้ำในพื้นที่จริงได้

โดยแนวทางทำงานของศูนย์ครอบคลุม 4 ด้าน ได้แก่ 1. การใช้หลักวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมศาสตร์วิเคราะห์และคาดการณ์สถานการณ์น้ำ และสร้างความร่วมมือกับเครือข่ายนักวิชาการระดับโลก เช่น MIT, เนเธอร์แลนด์, ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้, 2. การเสริมความรู้ให้ชุมชนจัดการความเสี่ยงในพื้นที่ของตนเอง, 3. การเชื่อมโยงข้อมูลจากภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชนให้ใช้ข้อมูลชุดเดียวกัน และ 4. การประสานความร่วมมือเพื่อผลักดันการบริหารจัดการน้ำเป็นวาระระดับชาติ

ฝนสุดขั้ว คาดการณ์ยาก

ด้าน ‘ผศ.ดร. พงษ์ศักดิ์ สุทธินนท์’ หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำและกรรมการศูนย์กันก่อนท่วม กล่าวว่า โลกกำลังเผชิญวิกฤตภูมิอากาศที่ทำให้เกิดฝนรุนแรงหรือ ‘เรนบอมบ์’ (Rain Bomb) ซึ่งอาจทำให้เกิดน้ำท่วมฉับพลัน และยากที่จะระบุล่วงหน้าได้อย่างแม่นยำว่าจะเกิดขึ้นที่ไหนหรือเมื่อใด การเตรียมพร้อมจึงต้องอาศัยข้อมูลและการคาดการณ์ที่เชื่อมโยงกัน

ศูนย์กันก่อนท่วมทำหน้าที่ประสานองค์ความรู้หลายด้าน ทั้งอุตุนิยมวิทยา อุทกวิทยา แบบจำลองลุ่มน้ำ ปัญญาประดิษฐ์ (AI) และดิจิทัลทวิน (Digital Twin) หรือแบบจำลองดิจิทัลที่ใช้ศึกษาสถานการณ์และระบบต่าง ๆ ควบคู่กับการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงาน การสื่อสารเพื่อให้คนปรับพฤติกรรม และการส่งเสริมให้ชุมชนมีส่วนร่วมจัดการน้ำด้วยตนเอง

ผศ.ดร. พงษ์ศักดิ์ ย้ำว่า ภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำต้องการให้งานวิจัยนำไปใช้แก้ปัญหาที่สังคมกำลังเผชิญ โดยศึกษาระบบน้ำตั้งแต่น้ำทะเล น้ำผิวดินหรือแม่น้ำ ไปจนถึงน้ำบาดาล รวมถึงการสร้างแบบจำลองสภาพภูมิอากาศและการคาดการณ์ฝน อาจารย์และนักวิจัยรุ่นใหม่ยังนำเทคโนโลยีและเครื่องมือวิจัยรุ่นใหม่มาใช้ เพื่อให้ผลการศึกษาเชื่อมโยงกับปัญหาที่เกิดขึ้นจริงได้มากขึ้น

3 แล็บรับมือความเสี่ยงน้ำ

แล็บทะเล พัฒนาโกงกางเทียมลดแรงคลื่น: รศ.ดร.บุศวรรณ บิดร ภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาฯ เสนอการพัฒนาโกงกางเทียมเพื่อช่วยลดแรงคลื่นก่อนที่คลื่นจะเข้าถึงชายฝั่ง เนื่องจากระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้นเพิ่มความเสี่ยงต่อการกัดเซาะ ขณะที่ป่าโกงกางตามธรรมชาติอาจเติบโตไม่ทันต่อความเสียหายที่เกิดขึ้น อีกทั้งโกงกางเทียมดังกล่าวยังทำจากวัสดุที่ปลอดภัยและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และได้รับการจดสิทธิบัตรแล้ว อย่างไรก็ตาม หากต้องการนำไปใช้ในพื้นที่ขนาดใหญ่เพื่อช่วยป้องกันชายฝั่ง ยังต้องมีงบประมาณจากภาครัฐมาสนับสนุน

แล็บน้ำผิวดิน ศึกษาการไหลและตะกอนในแม่น้ำ: อ.ดร.ธนวัฒน์ ตั้งจารุศรีธราธร ภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาฯ ศึกษาความเร็วและรูปแบบการไหลของน้ำ รวมถึงการกัดเซาะและการทับถมของตะกอน โดยใช้เทคนิคพีไอวี (PIV) ซึ่งวิเคราะห์ภาพที่บันทึกต่อเนื่องเพื่อติดตามการเคลื่อนที่ของน้ำและตะกอนในระดับความลึกต่างๆ

หนึ่งในการทดลองคือการจำลองการระบายน้ำของเขื่อนเจ้าพระยาที่อัตราการไหล 2,500 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที เพื่อศึกษาพฤติกรรมการไหลในแบบจำลอง นอกจากนี้ การเปลี่ยนพื้นที่ป่าเป็นพื้นที่ปลูกพืชเชิงเดี่ยวร่วมกับฝนที่ตกมากขึ้น อาจทำให้ดินและตะกอนไหลลงสู่แม่น้ำมากขึ้น จนเปลี่ยนลักษณะการไหลของน้ำได้

แล็บน้ำบาดาล ใช้ไอโซโทปติดตามแหล่งกำเนิดน้ำ: ผศ.ดร.จีรพงษ์ เหล่าน้ำใส ภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาฯ ใช้เทคโนโลยีไอโซโทปและนิวเคลียร์ตรวจสอบน้ำบาดาล ทั้งแหล่งกำเนิด อายุของน้ำ และการปนเปื้อน โดยวิเคราะห์ลักษณะของไอโซโทปเพื่อช่วยระบุที่มาของน้ำ

เมื่อฝนเปลี่ยนรูปแบบ ปริมาณน้ำฝนที่ซึมลงไปเติมในชั้นน้ำบาดาลก็เปลี่ยนตามไปด้วย ขณะเดียวกัน การขยายตัวของเมืองและการสูบน้ำบาดาลขึ้นมาใช้ก็มีผลต่อการไหลเวียนของน้ำใต้ดิน งานวิจัยนี้จึงทำร่วมกับกรมทรัพยากรน้ำบาดาล โรงงานอุตสาหกรรม และนิคมอุตสาหกรรม เพื่อนำข้อมูลไปใช้ประกอบการจัดการน้ำ

เตรียมก่อนเกิดภัย

นอกเหนือจากงานวิจัยในห้องปฏิบัติการ ภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำยังศึกษาแบบจำลองสภาพภูมิอากาศและการคาดการณ์ฝน รวมถึงแนวทางประเมินความเสียหายจากภัยธรรมชาติเป็นมูลค่าเงิน เพื่อให้ภาครัฐและเอกชนใช้เปรียบเทียบกับงบประมาณที่ต้องลงทุนในระบบป้องกันภัย และประกอบการตัดสินใจได้ชัดเจนขึ้น

ข้อมูลจากศูนย์กันก่อนท่วมระบุว่า มหาอุทกภัยปี 2554 ส่งผลกระทบต่อประชาชนประมาณ 13.6 ล้านคน และสร้างความเสียหายและความสูญเสียทางเศรษฐกิจประมาณ 1.43 ล้านล้านบาท ขณะที่การบริหารจัดการน้ำของไทยนั้นเกี่ยวข้องกับหน่วยงานมากกว่า 40 หน่วยงาน การประสานข้อมูลระหว่างหน่วยงานจึงเป็นอีกประเด็นที่ต้องให้ความสำคัญ เพื่อให้ผู้เกี่ยวข้องนำข้อมูลไปใช้วางแผนและตัดสินใจรับมือสถานการณ์น้ำได้ทันเวลา

สำหรับประชาชน ศูนย์กันก่อนท่วมแนะนำให้เตรียมสิ่งจำเป็นสำหรับรับมือเหตุฉุกเฉินอย่างน้อย 72 ชั่วโมง ส่วนภาคธุรกิจควรประเมินความเสี่ยงจากน้ำและวางแผนให้กิจการดำเนินต่อได้เมื่อเกิดภัยพิบัติ รวมถึงเตรียมระบบเตือนภัยและแผนสำรองให้เหมาะกับพื้นที่

การรับมือภัยน้ำจึงต้องเชื่อมโยงความรู้จากงานวิจัยเข้ากับข้อมูลและระบบเตือนภัยที่ใช้งานได้จริง พร้อมเตรียมความพร้อมให้ประชาชน ชุมชน และภาคธุรกิจ เพื่อให้รับมือกับน้ำท่วม ฝนตกหนักรุนแรง และภัยแล้งได้ดีขึ้น