เป็นไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบ สูงประมาณ 8–15 เมตร ลำต้นเปลาตรงแต่แตกกิ่งต่ำ เปลือกต้นเป็นสีดำหรือน้ำตาลเข้ม แตกเป็นร่องลึกและเป็นสะเก็ดหนา (จึงเป็นที่มาของสำนวน “ดำเป็นตอตะโก”) เนื้อไม้เหนียวและแข็งมาก เรือนยอดมีพุ่มกลมหรือรูปไข่ทึบ ปลายกิ่งมักจะห้อยลู่ลง ใบเดี่ยว ออกเรียงสลับ มีรูปร่างหลากหลาย เช่น รูปไข่ รูปรี รูปไข่กลับ หรือรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน แผ่นใบหนาคล้ายแผ่นหนัง หลังใบสีเขียวเข้มเป็นมัน ส่วนท้องใบมีขนอ่อนเมื่อยังเป็นใบอ่อน
ดอกเป็นดอกแบบแยกเพศอยู่ต่างต้นกัน ดอกเพศผู้ออกเป็นช่อกระจุกตามง่ามใบ มีขนาดเล็กสีขาวหรือเหลืองอ่อน ส่วนดอกเพศเมียเป็นดอกเดี่ยว มีกลิ่นหอมอ่อนๆ ผลสดมีเนื้อ ลักษณะทรงกลม หรือกลมแป้น ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 1.5–3 เซนติเมตร ผลอ่อนมีสีเขียวและมีขนสีน้ำตาลแดงปกคลุม เมื่อผลสุกจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ส้ม หรือแดง มีกลีบเลี้ยงแห้งติดอยู่ที่ขั้วหรือก้นผล ภายในผลมียางมาก รสชาติเมื่อสุกจะหวานปนฝาด ด้านในมีเมล็ดแบนรีประมาณ 3–5 เมล็ด
ประโยชน์และสรรพคุณ เนื่องจากเป็นไม้ที่ทนทุกสภาพอากาศ ปลูกง่าย เลี้ยงง่าย และโตไว คนโบราณจึงนิยมนำมาปลูกประดับไว้ในรั้ว ในวัง และวัดสำคัญหลายแห่ง ทั้งนี้ตะโกยังเป็นไม้เนื้อเหนียวที่นักเล่นบอนไซชื่นชอบ นิยมนำมาดัดเพื่อเลี้ยงเป็นไม้บอนไซให้ความสวยงาม มีสรรพคุณเป็นสมุนไพรช่วยทำให้เจริญอาหาร ใช้เป็นยาแก้กษัย แก้อาการคลื่นไส้ แก้ไข้ แก้พิษผิดสำแดง ใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ และอื่น ๆ อีกมากมาย แถมเป็นไม้มงคลเหมาะแก่การนำมาปลูกไว้ทางทิศใต้ ซึ่งจะช่วยเสริมความแข็งแกร่งและความอดทนอดกลั้นให้กับคนในบ้าน
เปลือกและเนื้อไม้ตะโก มีรสเฝื่อน ฝาด ขม มีสรรพคุณ ช่วยบำรุงธาตุ ช่วยย่อยอาหาร ทำให้เกิดกำลัง บำรุงความกำหนัด และมีวิธีการนำไปใช้โดยการปิ้ง ย่าง ฆ่าเชื้อ ฆ่าพิษเสียก่อน ให้เหลือง หอมแล้วจึงนำไปชงดื่มเป็นน้ำชาเพียงเล็กน้อย เพราะหากดื่มในปริมาณที่เข้มข้นและมากจนเกินไปอาจเกิดโทษเป็นยาพิษร้ายทำลายชีวิต และผลเสียต่อร่างกายได้ เช่น ระบบการย่อยอาหารไม่ทำงานส่งผลทำให้ไตทำงานหนักหรือหยุดการทำงานได้
จัดเป็นยาอายุวัฒนะ ทำให้คนมีอายุยืนยาว ซึ่งคนทั่วไปจะใช้เปลือกต้นตะโก ผสมเปลือกต้นทิ้งถ่อน หัวแห้วหมู เมล็ดข่อย เม็ดพริกไทยแห้ง เถาบอระเพ็ดอย่างละเท่า ๆ กันดองเหล้ากิน หรือต้มกินก็ได้ ส่วนเปลือกต้นตะโก ใช้ต้มกับเกลืออมแก้รำมะนาด แก้ปวดฟัน ทำให้ฟันทนทาน เปลือกผล เผาเป็นถ่าน แช่น้ำกินขับระดูขาว ขับปัสสาวะ และส่วนรากต้นตะโก ต้มน้ำกินแก้โรคเหน็บชา โรคกษัยไตพิการ น้ำเหลืองเสีย แก้ปวดเมื่อย อ่อนเพลีย ช่วยเจริญอาหาร แก้ร้อนใน.
