‘แก้วขอคืน’ เก็บขวดเก่ากลับสู่ระบบรีไซเคิล ลดขยะตกค้างบนเกาะ

ขวดแก้วทุกใบสามารถนำกลับมารีไซเคิลได้ 100% โดยยังคงคุณภาพเดิม แต่ในความเป็นจริง ขวดแก้วจำนวนมากกลับถูกทิ้งปะปนกับขยะทั่วไป หรือตกค้างอยู่ตามแหล่งท่องเที่ยว โดยเฉพาะพื้นที่เกาะที่มีข้อจำกัดด้านการขนส่ง ทำให้การนำขวดกลับเข้าสู่โรงงานต้องอาศัยการจัดการหลายขั้นตอนและความร่วมมือจากคนในพื้นที่ ปัญหาดังกล่าวจึงเป็นจุดเริ่มต้นของโครงการ ‘แก้วขอคืน’ หรือ ‘กขค’ ที่เริ่มดำเนินงานบนเกาะลันตา ก่อนขยายไปยังเกาะเต่า โดยวางระบบตั้งแต่การคัดแยกขวดแก้วตามสี การรวบรวม การขนส่ง ไปจนถึงการส่งกลับเข้าสู่โรงงานรีไซเคิล ปัจจุบันทั้งสองเกาะเก็บคืนขวดแก้วได้รวม 420.54 ตัน

เรื่องราวของโครงการถูกนำเสนอในเวที SX TALK STAGE หัวข้อ ‘ONE BOTTLE, SHARED RESPONSIBILITY จากโจทย์แห่งความรับผิดชอบ สู่โอกาสแห่งความร่วมมือ’ ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดต่อเนื่องเป็นปีที่ 7 ภายใต้แนวคิด ‘พอเพียง ยั่งยืน เพื่อโลก’ โดยมีตัวแทนจากภาคอุตสาหกรรม ผู้ประสานงานโครงการ ภาครัฐ และภาคธุรกิจ ร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์การจัดการขวดแก้วตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง

จากขวดเก่าสู่ขวดใหม่

‘ทิพวรรณ อังศิริ’ ผู้จัดการฝ่ายกลุ่มความปลอดภัย อาชีวอนามัยและสิ่งแวดล้อม บริษัท อุตสาหกรรมทำเครื่องแก้วไทย จำกัด (มหาชน) กล่าวว่า จุดเริ่มต้นของโครงการ กขค มาจากการพบว่าขวดแก้วจำนวนมากหายไปจากระบบจัดเก็บ ทั้งที่สามารถนำกลับมาหลอมและผลิตเป็นขวดใหม่ได้โดยไม่เสียคุณภาพ แนวคิดที่ว่านี้เริ่มขึ้นจากการพูดคุยระหว่างทิพวรรณ เมทินี จันทร์มูล และศลิษา วิไลนุวัฒน์ ในงาน SX เมื่อปีที่ผ่านมา หลังศลิษาลงพื้นที่เกาะลันตาและเห็นโอกาสในการจัดการขวดแก้วร่วมกับชุมชน ส่วนชื่อ ‘แก้วขอคืน’ หรือ ‘กขค’ นั้นได้รับเกียรติจากนายอำเภอเป็นผู้ตั้งให้

ในส่วนของการเลือกเกาะลันตาเป็นพื้นที่แรกมีโจทย์ค่อนข้างยาก เพราะการนำขวดแก้วออกจากเกาะต้องขนส่งทางเรือ มีทั้งข้อจำกัดด้านการเดินทางและต้นทุน การจะนำขวดกลับไปถึงโรงงานจึงต้องอาศัยความร่วมมือจากคนหลายกลุ่ม ตั้งแต่ชุมชน ผู้ประกอบการ ไปจนถึงผู้รับซื้อและผู้ขนส่ง ปัจจุบันโครงการดำเนินงานครบ 1 ปีแล้ว

เมื่อขวดแก้วถูกเก็บรวบรวมและส่งถึงบริษัท ไทยเบฟเวอเรจ รีไซเคิล จำกัด (TBR) จะถูกคัดแยกออกเป็น 2 ประเภท ประเภทแรกคือขวดที่ยังอยู่ในสภาพดี สามารถนำไปล้างทำความสะอาด ฆ่าเชื้อ และกลับมาใช้บรรจุเครื่องดื่มได้อีกครั้ง ส่วนขวดที่แตกหรือไม่สามารถนำกลับมาใช้ซ้ำได้ จะถูกบดเป็นเศษแก้ว หรือคัลเล็ต (Cullet) จากนั้นคัดแยกฉลากและสิ่งปนเปื้อนออก ก่อนส่งกลับเข้าสู่โรงงานหลอม ปัจจุบันโรงงานสามารถนำเศษแก้วสีเขียวและสีชากลับเข้าสู่อ่างหลอมได้สูงถึง 85% ทำให้ขวดแก้วที่ผลิตขึ้นใหม่มีวัตถุดิบจากขวดเก่าถึง 85% โดยยังคงคุณภาพเทียบเท่าขวดใหม่

ทิพวรรณกล่าวต่อไปว่า การจัดการขวดแก้วต้องเริ่มตั้งแต่ต้นทาง โดยขอความร่วมมือให้ประชาชนแยกขวดตามสี 3 ประเภท ได้แก่ สีใส สีชา และสีเขียว เพราะเศษแก้วแต่ละสีจะถูกนำไปหลอมเป็นขวดแก้วสีเดียวกัน การคัดแยกให้ถูกต้องจึงช่วยให้โรงงานได้วัตถุดิบที่มีคุณภาพและนำไปใช้ในกระบวนการผลิตได้สะดวกขึ้น

ส่วนแผนระยะต่อไป บริษัทเตรียมขยายการจัดเก็บไปยังพื้นที่ที่มีศักยภาพสูง โดยเฉพาะภาคอีสาน ซึ่งเครือข่ายของบริษัทสามารถเก็บคืนขวดแก้วได้ถึงกว่า 4 หมื่นตันต่อปี พร้อมชวนเจ้าของแบรนด์และคู่ค้าเตรียมความพร้อมรองรับกฎหมายความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้นของผู้ผลิต (EPR) ในอนาคต

เริ่มจากคนในพื้นที่

ด้าน‘ศลิษา วิไลนุวัฒน์’ ผู้ประสานงานโครงการ กขค กล่าวว่า หน้าที่ของผู้ประสานงานคือการทำให้ภาคธุรกิจและประชาชนเข้าใจเป้าหมายตรงกัน เพราะภาคธุรกิจมองขวดแก้วใช้แล้วเป็นทรัพยากรที่ต้องนำกลับเข้าสู่โรงงาน ขณะที่ประชาชนมองเป็นขยะที่ต้องจัดการ โดยเฉพาะพื้นที่เกาะที่มีต้นทุนขนส่งสูง การเก็บขวดแก้วกลับคืนอาจไม่สร้างกำไรจากการขนส่งโดยตรง จึงต้องวางเส้นทางให้มีคนกลางน้อยที่สุด เพื่อให้ขวดแก้วเดินทางจากจุดรวบรวมไปถึง TBR และโรงงานหลอมได้โดยไม่ต้องผ่านหลายขั้นตอน

สำหรับเกาะลันตา การทำงานเริ่มจากการประสานผู้นำท้องถิ่น ทั้งกำนันและผู้ใหญ่บ้าน 36 คน นายกเทศมนตรี 6 คน รวมถึงผู้ประกอบการโรงแรมและร้านอาหาร เพื่อแบ่งหน้าที่ให้ทุกฝ่ายมีส่วนร่วม ตั้งแต่ผู้บริโภค ผู้จำหน่าย ผู้รวบรวม ไปจนถึงผู้ขนส่ง ซึ่งศลิษาอธิบายว่า การจัดกิจกรรมให้เกิดขึ้นอาจทำได้รวดเร็วด้วยการประสานผู้บริหารท้องถิ่นเพียงคนเดียว แต่หากต้องการให้ชุมชนทำต่อได้ในระยะยาว จำเป็นต้องรับฟังความต้องการของคนในพื้นที่และให้เจ้าของพื้นที่เข้ามาร่วมออกแบบระบบตั้งแต่ต้น

ทั้งยังเสนอแนวคิด EPR ภาคประชาชน โดยมองว่าผู้บริโภคเป็นกลุ่มคนที่อยู่ใกล้ชิดกับบรรจุภัณฑ์ใช้แล้วมากที่สุด จึงควรสื่อสารให้เข้าใจง่ายว่าต้องคัดแยกและส่งต่ออย่างไร เพื่อให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการจัดการบรรจุภัณฑ์และเตรียมพร้อมต่อกฎหมาย EPR ที่กำลังจะเกิดขึ้น

รัฐช่วยประสาน วางระบบให้เดินต่อ

‘ณัฐธยาน์ ผาสุข’ นายอำเภอกะปง จังหวัดพังงา กล่าวว่า ภาครัฐมีหน้าที่ดูแลการบริหารจัดการพื้นที่และอำนวยความสะดวกให้ภาคเอกชนที่เข้ามาทำงานร่วมกับชุมชน โดยแต่ละฝ่ายต้องทำหน้าที่ของตัวเอง พร้อมสร้างความเข้าใจเรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมร่วมกัน

สำหรับการทำงานบนเกาะลันตา เริ่มตั้งแต่วันที่ 4 ธันวาคม ด้วยการประชุมร่วมกับหัวหน้าส่วนราชการ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพื่อทำความเข้าใจแนวทาง ‘ขอบอก ขอแพ็ค ขอขน’ พร้อมกำหนดระยะเวลาและแบ่งหน้าที่ให้ชัดเจน เนื่องจากพื้นที่มีข้อจำกัดด้านการขนส่งที่ต้องใช้แพขนานยนต์ ขณะที่อำเภอมีเป้าหมายพัฒนาเกาะให้เป็นเมืองท่องเที่ยวสีเขียว

ณัฐธยาน์กล่าวว่า ในฐานะนายอำเภอมีหน้าที่เปิดทาง ประสานงาน และแนะนำผู้ประสานงานโครงการให้หน่วยงานราชการและผู้นำท้องถิ่นรู้จัก ก่อนจะให้ทีมงานลงไปทำงานกับคนในพื้นที่โดยตรง เพราะการบริหารงานในอำเภอมีภารกิจหลายด้านและเจ้าหน้าที่ต้องรับผิดชอบงานหลายส่วน การสร้างระบบที่ทุกฝ่ายทำงานต่อได้จึงเป็นแนวทางที่เหมาะสมกว่า

เชื่อมทุกฝ่ายให้คุ้มค่า

ขณะที่ ‘เมทินี จันทร์มูล’ ผู้จัดการอาวุโสงานบริหารและวางแผน บริษัท ไทยเบฟเวอเรจ รีไซเคิล จำกัด กล่าวว่า ปัจจุบันโครงการ กขค เก็บคืนขวดแก้วจากเกาะลันตาได้ 345 ตัน และเกาะเต่า 75 ตัน ซึ่งเริ่มดำเนินงานมาแล้วประมาณ 6-7 เดือน รวมทั้งสองพื้นที่ 420.54 ตัน TBR ทำหน้าที่เชื่อมการทำงานตลอดเส้นทางของขวดแก้ว ตั้งแต่การวางระบบรวบรวม การบริหารขนส่ง การคัดแยกวัสดุ ไปจนถึงการส่งต่อเข้าสู่โรงงานรีไซเคิล โดยต้องออกแบบให้สอดคล้องกับต้นทุนการดำเนินงาน พฤติกรรมของคนในสังคม และความต้องการวัตถุดิบของภาคอุตสาหกรรม เพื่อให้ทุกฝ่ายสามารถทำงานร่วมกันได้

เมทินีอธิบายว่า การเก็บขวดแก้วกลับเข้าสู่ระบบต้องคำนึงถึง 2 เรื่อง คือระบบต้องทำงานได้จริง และมีความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ เพราะหากต้นทุนในการเก็บรวบรวมสูงกว่ามูลค่าของวัสดุ ระบบก็ยากที่จะดำเนินต่อไปได้ TBR จึงต้องบริหารทรัพยากรที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด ลดต้นทุนที่ไม่จำเป็น และเชื่อมจุดแข็งของแต่ละฝ่ายเข้าด้วยกัน

ส่วนการขยายโครงการไปยังพื้นที่ภาคบก โดยเฉพาะภาคอีสาน ต้องศึกษาปริมาณวัสดุที่มีอยู่ ระบบขนส่ง และความพร้อมของพันธมิตรในท้องถิ่นให้ชัดเจน การขยายงานจึงต้องดูด้วยว่าเครือข่ายที่มีอยู่สามารถรวบรวมและส่งขวดกลับได้มากขึ้นเพียงใด ไม่ใช่พิจารณาจากจำนวนจุดรับคืนเพียงอย่างเดียว