โลกที่เปลี่ยนเร็วทำให้เด็กและเยาวชนต้องมีทักษะพร้อมรับการเปลี่ยนแปลง ขณะที่โรงเรียนหลายแห่งยังมีข้อจำกัดด้านบุคลากรและทรัพยากร โดยเฉพาะโรงเรียนขนาดเล็กที่ครูต้องรับผิดชอบหลายหน้าที่ การปรับการเรียนการสอนจึงต้องเริ่มจากการพัฒนาครู เปิดโอกาสให้เด็กเรียนรู้จากการลงมือทำจริง และนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วยให้การทำงานในห้องเรียนมีประสิทธิภาพขึ้น
เรื่องนี้เป็นประเด็นที่นำมาพูดคุยในเวที SX TALK STAGE หัวข้อ ‘เมื่อโลกเปลี่ยนเร็ว … ห้องเรียนก็ต้องเปลี่ยนตาม’ ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดต่อเนื่องเป็นปีที่ 7 ภายใต้แนวคิด ‘พอเพียง ยั่งยืน เพื่อโลก’
จุดเริ่มต้นที่ครู
‘รศ.ดร.ชนัตถ์ พูนเดช’ ผู้อำนวยการสำนักนวัตกรรมการเรียนรู้ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (มศว) กล่าวว่าโครงการพัฒนาโรงเรียนขนาดเล็กเริ่มขึ้นในปี 2564 จากการลงพื้นที่โรงเรียนวัดเขายี่สาร ต.ยี่สาร อ.อัมพวา จ.สมุทรสงคราม ซึ่งตั้งอยู่ติดพื้นที่ป่าชายเลน การเดินทางมาเรียนของเด็กค่อนข้างลำบาก ผู้ปกครองหลายครอบครัวต้องใช้เรือรับส่งลูกหลาน ขณะที่ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมพื้นบ้าน เผาถ่าน และรับจ้างจับสัตว์น้ำเพื่อเลี้ยงครอบครัว
หากโรงเรียนต้องปิดตัวหรือยุบรวมกับโรงเรียนอื่น เด็กในพื้นที่อาจต้องออกจากระบบการศึกษา เพราะครอบครัวมีข้อจำกัดทั้งเรื่องการเดินทางและค่าใช้จ่าย แม้โรงเรียนจะมีทุนทางวัฒนธรรมอย่างคณะหุ่นสายช่อโชคาม ซึ่งเป็นมรดกภูมิปัญญาของชาวบ้าน แต่สิ่งที่เป็นกำลังหลักในการพัฒนาโรงเรียนคือครูที่ทุ่มเทเวลาและพร้อมดูแลเด็กอย่างเต็มที่
รศ.ดร.ชนัตถ์ กล่าวว่า โครงการดังกล่าวเกิดจากความร่วมมือระหว่างสำนักนวัตกรรมการเรียนรู้ มศว และมูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา โดยเริ่มพัฒนาคุณภาพการศึกษาจากครูเป็นอันดับแรก เพราะเชื่อว่าหากครูมีความพร้อม ก็จะสามารถถ่ายทอดความรู้และจัดการเรียนการสอนให้เด็กได้ดีขึ้น มหาวิทยาลัยจึงจัดอบรมเชิงปฏิบัติการให้ครูอย่างต่อเนื่อง ทั้งเรื่องเทคนิคการสอน การสร้างสื่อการเรียนรู้ และการใช้ภาษาอังกฤษในชีวิตประจำวัน ส่วนมูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา สนับสนุนเครื่องมือและอุปกรณ์ที่จำเป็น
หลังพัฒนาครูอย่างต่อเนื่องประมาณ 2-3 ปี ผลการเรียนของเด็กเริ่มดีขึ้น โดยคะแนนการทดสอบทางการศึกษาระดับชาติขั้นพื้นฐาน (O-NET) ของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 มีค่าเฉลี่ยสูงขึ้นทุกปี และสูงกว่าค่าเฉลี่ยของโรงเรียนขนาดเล็กทั่วประเทศอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ
เรียนรู้จากพื้นที่จริง
เมื่อพื้นฐานด้านวิชาการพัฒนาขึ้น โครงการจึงต่อยอดไปสู่การใช้พื้นที่ว่างและแปลงเกษตรภายในโรงเรียนเป็นห้องเรียนกลางแจ้งสำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4-6 ให้เด็กได้เรียนรู้ผ่านการลงมือทำ ตั้งแต่ผลิตปุ๋ยมูลไส้เดือน เตรียมดิน ไปจนถึงปลูกผักไฮโดรโปนิกส์
กิจกรรมเหล่านี้ทำให้เด็กได้ใช้ความรู้วิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ควบคู่กับการทำงานจริง รวมถึงฝึกความรับผิดชอบตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงวันที่ได้ผลผลิต ผักที่ปลูกยังส่งต่อไปยังโรงครัวเพื่อทำอาหารกลางวันให้นักเรียน เด็กจึงได้เห็นผลงานจากสิ่งที่ตัวเองลงมือทำ
ต่อมาครูได้นำผลผลิตจากแปลงเกษตรมาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ชุมชนภายใต้ชื่อ ‘ยี่สารฟาร์ม’ มีทั้งผักไฮโดรโปนิกส์ เห็ดสวรรค์ ปุ๋ยมูลไส้เดือน และข้าวเกรียบปลาหมอคางดำ ซึ่งนำปลาหมอคางดำที่แพร่ระบาดในจังหวัดสมุทรสงครามมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ แนวทางดังกล่าวทำให้เด็กได้เรียนรู้ตั้งแต่การผลิต การแก้ปัญหาในชุมชน ไปจนถึงการนำสิ่งที่มีอยู่มาต่อยอดให้เกิดประโยชน์
ใช้ AI ช่วยงานครู
การพัฒนาโรงเรียนวัดเขายี่สารจนเกิดเป็นต้นแบบใช้เวลาประมาณ 4 ปี แต่ประเทศไทยมีโรงเรียนขนาดเล็กมากกว่า 15,000 แห่ง การลงพื้นที่พัฒนาทีละโรงเรียนจึงต้องใช้เวลามาก โครงการจึงนำ AI มาเป็นเครื่องมือช่วยขยายผลในช่วง 3-4 ปีที่ผ่านมา
รศ.ดร.ชนัตถ์ กล่าวว่า โรงเรียนขนาดเล็กเป็นกลุ่มที่ต้องการใช้ AI อย่างมาก เพราะครูต้องทำงานหลายด้าน โดยเฉพาะงานธุรการที่กินเวลามากกว่าครึ่งหนึ่งของเวลาทำงาน นอกจากนี้ ครูบางคนยังต้องสอนควบชั้น หรือรับผิดชอบวิชาที่ไม่ตรงกับสาขาที่เรียนมา AI จึงเข้ามาช่วยงานเอกสาร เตรียมแผนการสอน และสร้างสื่อการเรียนรู้ เพื่อให้ครูมีเวลาดูแลนักเรียนและเตรียมบทเรียนได้มากขึ้น
ทั้งยังร่วมกับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษา (สพป.) สมุทรสงคราม และ สพป.นครปฐม เขต 2 จัดอบรมการใช้ AI เป็นเวลา 2 วัน พร้อมนำโดมิโนโมเดลมาใช้ โดยให้ครูที่ทดลองใช้ AI แล้วได้ผลดีถ่ายทอดความรู้และประสบการณ์ให้ครูคนอื่นนำไปปรับใช้ต่อ ปัจจุบันมีโรงเรียนขนาดเล็กเข้าร่วมแล้ว 79 แห่ง แบ่งเป็นจังหวัดสมุทรสงคราม 39 แห่ง และจังหวัดนครปฐม เขต 2 มากกว่า 40 แห่ง
สร้างคนให้เติบโตต่อ
เพื่อให้การพัฒนาการเรียนรู้ดำเนินต่อไปได้ในระยะยาว โครงการเตรียมจัดตั้งสถาบันพัฒนาคนแห่งอนาคต ประเทศไทย หรือ Human Future Academy ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่าง มศว และมูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา มีกำหนดเปิดดำเนินการในปี 2570
รศ.ดร.ชนัตถ์ กล่าวว่าสถาบันแห่งนี้จะเป็นพื้นที่ให้นิสิตนักศึกษาได้เรียนรู้จากการลงมือทำงานในพื้นที่จริง พร้อมพัฒนาทักษะที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิตและการทำงาน เนื่องจากระบบอุดมศึกษายังขาดพื้นที่ฝึกฝนจิตสาธารณะและทักษะเหล่านี้อย่างเป็นรูปธรรม
โดยการเรียนรู้จะเน้น 4 ด้าน ได้แก่ 1. การคิดอย่างมีวิจารณญาณและความคิดสร้างสรรค์ 2. การทำงานและการใช้ชีวิตในการทำงาน 3. การใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่นในสังคม และ 4. การดำเนินชีวิตเพื่อช่วยเหลือและคืนคุณค่าให้สังคม
“ความช่วยเหลือที่ดีควรทำให้โรงเรียนและคนในพื้นที่มีความสามารถพัฒนาตัวเองต่อไปได้ แม้วันที่ไม่มีหน่วยงานภายนอกเข้ามาสนับสนุนแล้วก็ตาม เป้าหมายของการพัฒนาการศึกษาจึงอยู่ที่การทำให้เด็กมีโอกาสเรียนรู้และเติบโตอย่างเต็มศักยภาพ จากวันที่เด็กเคยตั้งคำถามว่า ‘หนูยังจะได้เรียนอยู่ไหม’ ไปสู่วันที่สามารถคิดได้ว่า ‘เมื่อหนูได้รับโอกาสแล้ว หนูจะยังช่วยใครได้บ้าง’” รศ.ดร.ชนัตถ์ กล่าวทิ้งท้าย
