เมื่อวันที่ 15 พ.ย. 69 นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว หรือ “ครูตี๋” ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ อ.เชียงของ จ.เชียงราย ให้สัมภาษณ์ถึงกรณีที่พบการทำเหมืองทองขนาดเล็กในแม่น้ำโขง โดยยืนยันว่าลักษณะการดำเนินงานที่พบไม่ใช่เพียงการดูดทรายทั่วไป แต่เป็นการทำเหมืองทองคำกลางลำน้ำโขง ซึ่งจากการสังเกตลักษณะแพและเครื่องจักรที่ใช้ดำเนินงาน พบการใช้รถแบ๊กโฮขุดตักหินขึ้นสู่สายพาน ก่อนฉีดล้างเพื่อคัดแยกทองคำ โดยมีการเคลื่อนย้ายตำแหน่งและขุดล้ำเข้ามาบริเวณกลางแม่น้ำโขง กระบวนการดังกล่าวทำให้หินผาและตะกอนบริเวณท้องน้ำถูกรบกวน ส่งผลให้สารหนูและสารเคมีที่อาจใช้ในกระบวนการผลิตทองคำมีโอกาสฟุ้งกระจายและปนเปื้อนลงสู่แม่น้ำ ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและแหล่งทำกินของชุมชน
ทั้งนี้การให้สัมภาษณ์ของครูตี๋ครั้งนี้เกิดขึ้นภายหลังร่วมมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) และคณะสื่อมวลชนกว่า 10 คนร่วมสำรวจแม่น้ำโขงจากบ้านเมืองกาญจน์ อ.เชียงของ มายังตัวอำเภอเชียงของ เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายนที่ผ่านมา ซึ่งพบว่าการทำเหมืองทองบริเวณหาดแฮ่ซึ่งอยู่ตรงข้ามบ้านเมืองกาญจน์ แต่ได้หยุดกิจกรรมมาแล้ว 2 วันภายหลังจากที่เป็นข่าว
“หากเขื่อนปากแบงก่อสร้างแล้วเสร็จ กระแสน้ำที่ไหลช้าลงอาจทำให้ตะกอนจากกิจกรรมเหมืองแร่สะสมอยู่ในพื้นที่อ่างเก็บน้ำ ทั้งจากเหมืองที่ดำเนินการอยู่ในปัจจุบันและแหล่งเหมืองเก่าในพื้นที่ต้นน้ำ มีความเสี่ยงที่สารหนู ปรอท และแคดเมียมจะปนเปื้อนในระบบนิเวศและส่งผลกระทบต่อประชาชนที่ต้องพึ่งพาแม่น้ำโขงในการดำรงชีวิต” ครูตี๋ กล่าว
นายนิวัฒน์ กล่าวว่า ภาคประชาชนได้ทำหนังสือทักท้วงไปยังนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ อธิบดีกรมสนธิสัญญาและกฎหมาย และสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) เพื่อให้รับทราบปัญหาและเร่งดำเนินการแก้ไขแล้ว ขณะที่ฝ่ายปกครองและผู้ว่าราชการจังหวัดได้เริ่มประสานงานผ่านกลไกความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ รวมถึงคณะกรรมการเขตแดนร่วม (JBC) และการทำหนังสือทักท้วงไปยังประเทศเพื่อนบ้าน
“เราเรียกร้องให้คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) ในฐานะองค์กรสำคัญด้านการพัฒนาลุ่มน้ำโขง เร่งแสดงบทบาทและผลักดันให้ประเทศสมาชิกทั้ง 4 ประเทศ ได้แก่ ไทย ลาว เมียนมา และกัมพูชา เปิดโต๊ะเจรจาเพื่อหาแนวทางจัดการปัญหามลพิษและสารพิษข้ามพรมแดนโดยเร็ว ไม่ควรปล่อยให้การแก้ไขปัญหาล่าช้าจนเกิดความเสียหายต่อประชาชนและสิ่งแวดล้อมมากไปกว่านี้ การเรียกร้องครั้งนี้ไม่ได้มีเจตนาสร้างความขัดแย้งกับประเทศใด แต่ต้องการปกป้องแม่น้ำโขงซึ่งเป็นทรัพยากรที่ประชาชนทั้งสองฝั่งใช้ร่วมกัน โดยเฉพาะกลุ่มสตรีมีครรภ์และเด็กเล็กที่อาจมีความเสี่ยงจากการได้รับสารพิษและโลหะหนัก การทำงานของรัฐบาลในช่วง 2 ปีที่ผ่านมาว่ายังขาดความรวดเร็วและการตอบสนองที่ชัดเจนต่อปัญหาเหมืองแร่ทั้งขนาดใหญ่และขนาดเล็กที่ขยายตัวจากพื้นที่ตอนใต้ขึ้นมาถึงลุ่มน้ำโขงตอนเหนือ” นายนิวัฒน์ กล่าว
นายนิวัฒน์ กล่าวว่า ในวันที่ 22 พฤศจิกายน เวลา 13.00 น. เป็นต้นไป จะมีการรณรงค์ใหญ่ที่บริเวณหน้าด่านพรมแดนแม่สาย อ.แม่สาย เพื่อให้รัฐบาลตระหนักว่าสถานการณ์สารพิษรุนแรงถึงขีดสุด โดยทุกคนจะมาเรียกร้องเพื่อให้เกิดการแก้ไขเร่งด่วน เพราะสถานการณ์ขณะนี้เข้าขั้นวิกฤติถึงขั้นชีวิตประชาชนและอนาคตลูกหลานของทุกคน ซึ่งไม่เกี่ยวกับใครเป็นใครหรือสวมเสื้อสีอะไร แต่ทุกคนต่างมาร่วมกับขับเคลื่อนแก้ไขปัญหา
ขณะที่ น.ส.เพียรพร ดีเทศน์ เลขาธิการมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) และ Rivers and Rights กล่าวว่า จากการวิเคราะห์ภาพถ่ายดาวเทียมของสถาบัน Stimson Center ประเทศสหรัฐอเมริกา พบว่าปัจจุบันลุ่มแม่น้ำโขงมีพื้นที่ทำเหมืองแร่มากกว่า 800 แห่ง และหากนับรวมทั้งภูมิภาคมีจำนวนเกือบ 3,000 แห่ง โดยกิจกรรมเหมืองมีแนวโน้มขยายตัวอย่างต่อเนื่องและบางแห่งดำเนินการตลอด 24 ชั่วโมง ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่น่ากังวลอย่างยิ่งคือผลตรวจวัดคุณภาพน้ำของสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) กรมควบคุมมลพิษ ซึ่งพบการปนเปื้อนโลหะหนัก โดยเฉพาะสารหนูในแม่น้ำโขงบริเวณชายแดนไทย-ลาว ตั้งแต่สบรวกและสบกก ต่อเนื่องลงมาถึงพื้นที่ อ.เชียงของ สร้างความเสี่ยงต่อสุขภาพประชาชน เนื่องจากแม่น้ำโขงเป็นแหล่งน้ำดิบสำคัญของระบบประปาส่วนภูมิภาค ประปาเทศบาล และประปาหมู่บ้านหลายแห่ง
“เรายังพบกิจกรรมขุดเหมืองทองคำบริเวณกลางลำน้ำโขงฝั่ง สปป.ลาว จึงเห็นว่ารัฐบาลไทยและรัฐบาลลาว รวมถึง MRC ต้องเร่งหารือเพื่อกำหนดมาตรการควบคุมกิจกรรมที่อาจส่งผลกระทบต่อแม่น้ำสายหลัก พร้อมพิจารณาว่ากิจกรรมใดต้องเข้าสู่กระบวนการปรึกษาหารือล่วงหน้า เพื่อป้องกันผลกระทบข้ามพรมแดนที่เกิดขึ้นกับประชาชนทั้งสองประเทศ” น.ส.เพียรพร กล่าว
น.ส.เพียรพร ยังระบุว่า ประเทศในลุ่มน้ำโขงตอนบน ได้แก่ ไทย เมียนมา จีน และลาว ยังขาดกรอบความร่วมมือที่จัดการผลกระทบจากแม่น้ำล้านช้างโดยตรง แม้จะมีกรอบความร่วมมือล้านช้าง-แม่โขง (LMC) ซึ่งจีนเป็นผู้นำ แต่ยังเน้นการเจรจาในลักษณะทวิภาคี ขณะที่แม่น้ำโขงตอนล่างกำลังเผชิญปัญหาระบบนิเวศเสื่อมโทรม ทั้งคุณภาพน้ำ ตะกอนดิน และสัตว์น้ำที่เสี่ยงปนเปื้อนสารพิษ จึงเรียกร้องให้รัฐบาลไทยใช้โอกาสที่นายกรัฐมนตรีจีนเดินทางมาเยือนประเทศไทยในช่วงวันที่ 14-15 พฤศจิกายนนี้ หยิบยกปัญหามลพิษข้ามพรมแดนขึ้นหารือในระดับรัฐบาล เพื่อสร้างความร่วมมือในการจัดการทรัพยากรลุ่มน้ำล้านช้าง-แม่โขงอย่างยั่งยืน และกำหนดมาตรการแก้ไขปัญหาให้เกิดผลเป็นรูปธรรม.
