เมื่อวันที่ 18 พ.ย. ที่กระทรวงสาธารณสุข นพ.เอนก มุ่งอ้อมกลาง รองอธิบดีกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ให้สัมภาษณ์หลังการประชุมคณะกรรมการควบคุมโรคจากการประกอบอาชีพและโรคสิ่งแวดล้อม ว่าที่ประชุมได้มีการประกาศกำหนดชื่อ และอาการสำคัญจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม ทั้งหมด 3 โรค ประกอบด้วยสารหนู ปรอท และแคดเมียม มีผลหลัง รมว.สาธารณสุข ลงนาม และประกาศใช้ในราชกิจจานุเบกษา ทั้งนี้เมื่อมีผลแล้วประชาชนที่เจ็บป่วยจะสามารถเข้าสู่บริการการรักษาจากโรคเหล่านี้ และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขก็จะสามารถเข้าถึงทุกหน่วยที่ก่อให้เกิดมลพิษ หรือจัดการสอบสวนควบคุมโรคในพื้นที่ได้อย่างชัดเจนมากขึ้น

นพ.เอนก กล่าวว่า ทั้งนี้จากข้อมูลปี 2568 กรมควบคุมมลพิษได้ประกาศตรวจพบปริมาณโลหะหนัก สารหนูเกินค่ามาตรฐาน ทีมงานด้านสาธารณสุขจึงได้กำหนดกลุ่มเสี่ยงเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มแรก อาศัยอยู่ในรัศมีพื้นที่ลำน้ำที่ประกาศไม่เกิน 1 กิโลเมตร กลุ่มที่ 2 คนที่มีอาชีพเสี่ยงที่ต้องอยู่กับลำน้ำ ทั้งนี้ทั้ง 2 กลุ่มนี้มีการติดตามคัดกรองทั้งหมด 2,337 คน นำมาสู่กระบวนการประเมินและเห็นว่าจะต้องมีการตรวจสุขภาพเพิ่มเติม 362 คน มีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน อ้างอิงอยู่ที่ 7 ราย เมื่อสอบสวนโรคเชิงลึกก็พบว่า มี 1 รายที่เป็นปัญหาต้องติดตามต่อเนื่อง ขณะที่คนในครอบครัว และชุมชนไม่มีผลบวก จึงมีการให้คำแนะนำปรับพฤติกรรมความเสี่ยง ลดอาหารทะเล ลดการสูบบุหรี่ ลดปัจจัยเสี่ยงต่างๆ รวมถึงหลีกเลี่ยงหรือทำอาชีพที่ต้องสัมผัสกับน้ำ ผลปรากฏว่าในรายนี้ผลตรวจสุขภาพกลับมาอยู่ในเกณฑ์ปกติ ทั้งนี้ต้องตามต่อเนื่อง 3 เดือน 6 เดือน 1 ปี ว่าสารพิษกลับมาหรือไม่ ถ้าหายแล้วกลับมาเป็นอีกก็ต้องดูที่พฤติกรรม  

สำหรับปี 2569 ติดตามคัดกรองกลุ่มเสี่ยง 10,711 คน นำเข้ารับการตรวจปัสสาวะ 1,269 คน พบ 94 คนมีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน ขณะที่คนที่เหลือไม่เกินค่ามาตรฐาน แสดงว่าต้องมีปัจจัยบางอย่างที่เอื้อให้คนกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง ที่ยังไม่พบสารหนูสามารถที่จะป้องกันและอยู่ในพื้นที่ได้อย่างปลอดภัย ไม่มีปัญหา สิ่งเหล่านี้จะเกิดขึ้นได้ยังรอผลการสอบสวนโรคทางระบาดวิทยา จากกองโรคจากการประกอบอาชีพ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 1 จังหวัดเชียงใหม่ และภาคต่างๆ ของกรมควบคุมโรคก็จะลงพื้นที่ ตรวจเพิ่มทั้งคนในครอบครัว และชุมชนอย่างน้อย 10 หลังคาเรือน เพื่อจะหาขอบเขตปริมาณการพบสารหนูเพิ่มขึ้นจากเดิมหรือไม่ คาดว่าจะต้องใช้เวลาราวๆ 1-2 สัปดาห์ จึงจะได้คำตอบเพิ่มเติม

เมื่อถามว่าในกรณีผู้ที่ตรวจพบสารหนูในร่างกายเกินค่ามาตรฐานนั้น ยังไม่ปรากฏว่ามีอาการป่วยใดๆ ใช่หรือไม่ นพ.เอนก กล่าวว่า ทั้งหมดเป็นกลุ่มที่ไม่มีอาการใดๆ ต้องเฝ้าระวังระยะยาว เพราะโรคจากการประกอบอาชีพหรือโรคจากสิ่งแวดล้อมจะเป็นผลระยะยาวเป็นหลัก ยังไม่เห็นผลในช่วงสั้น เพราะต้องเป็นการสัมผัสต่อเนื่องเป็นระยะเวลาหนึ่ง ร่างกายเองส่วนหนึ่งก็สามารถกำจัดสารโลหะหนักออกได้บางส่วนแต่ถ้าลดปัจจัยเสี่ยงต่างๆ ลงได้หรือลดการสัมผัส เช่น เกษตรกร ถ้าเป็นไปได้ก็ใส่รองเท้าป้องกันการสัมผัสดิน โคลน น้ำ ค่าต่างๆ ก็จะลดลงไปด้วย สะท้อนถึงร่างกายสามารถปรับตัวได้ระดับหนึ่ง

เมื่อถามว่า มีการมองฉากทัศน์ที่เลวร้ายสุดเอาไว้หรือไม่ว่า หากไม่มีการแก้ไขปัญหา ประชาชนจะได้รับผลกระทบมากน้อยแค่ไหน นพ.เอนก กล่าวว่า ถ้าเป็นการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมปริมาณมากๆ ประชาชนได้รับผลกระทบก็ถือว่าวิกฤติจริงๆ ต้องเจอมากกว่านี้ แต่ตอนนี้ประมาณ 7-8% หลักที่จะต้องเกินจริงๆ คือเกิน 25% ขึ้นไป ย้ำว่าถ้ามันปนเปื้อนสิ่งแวดล้อมทั้งหมดมันต้องพบมากกว่านี้ แต่อย่างไรก็ต้องป้องกันตัวเอง ปลาที่มีการปนเปื้อน ข้าวที่มีการปนเปื้อน หากมีข้อมูลที่ชัดเจนจากข้อมูลวิชาการก็ต้องลดความเสี่ยงในส่วนนั้นลงไปให้ได้มากที่สุด เพราะถ้าลดได้ก็เห็นผลชัดเจน

พญ.ฉันทนา ผดุงทศ ผอ.กองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กล่าวว่า กรณีที่ถามถึงสถานการณ์ที่เลวร้ายที่สุด ตนขอยกตัวอย่างที่ อ.ร่อนพิบูลย์ จ.นครศรีธรรมราช พบกลุ่มก้อนผู้ป่วยโรคมะเร็งผิวหนังจำนวนมากเมื่อปี 2530 มีแพทย์และนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ลงไปสอบสวนโรคและสรุปสาเหตุมาจากการใช้น้ำบ่อกลางบ้าน ทั้งดื่มและกินมาเป็นระยะเวลา 30 ปี ภายหลังมีการทำเหมืองในพื้นที่ และเกิดการปนเปื้อนในน้ำ ซึ่งเป็นสถานการณ์เลวร้ายที่เรามาตรวจพบหลังจากที่เขาป่วยมะเร็งแล้ว

ดังนั้นประสบการณ์ตรงนั้นจึงนำมาสู่การทำงานด้านสารหนูในรอบนี้เพราะเราทราบอยู่แล้วว่า การตรวจวัดสภาพแวดล้อมน้อยกว่าที่ร่อนพิบูลย์เยอะมากถึง 100 เท่า และเพิ่งมีการสัมผัสในระยะเวลาไม่นาน กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุขจึงเน้นย้ำการประเมินความเสี่ยงและพยายามหาประชากรกลุ่มเสี่ยงเพื่อให้คำแนะนำและลดการสัมผัสสารหนู ต้องตัดไฟตั้งแต่ต้นลมและสนับสนุนการจัดการสภาพแวดล้อมไม่ให้เกิดการปนเปื้อน

นพ.เอนก กล่าวว่า ในส่วนของกรมอนามัยเองก็พยายามตรวจน้ำประปาในพื้นที่ว่าปลอดภัยหรือไม่ ปัจจุบันก็พบว่าปลอดภัย ประชาชนสามารถอุปโภคบริโภคน้ำประปาในพื้นที่ได้ แต่จะลงพื้นที่เพื่อยืนยันอีกครั้งว่าที่มีการตรวจและปลอดภัยนั้น ปลอดภัยมากน้อยแค่ไหน ต้องแก้ปัญหาสารพิษที่ต้นทาง มีสารพิษอยู่ในสิ่งแวดล้อมอยู่แล้ว แต่กว่าจะเห็นคนป่วย คนมีอาการทางมะเร็งหรืออาการทางผิวหนัง อย่างที่ร่อนพิบูลย์ก็ใช้เวลา 30 ปี  ดังนั้นปัจจุบันภาพคนที่เห็นก็เป็นระยะเริ่มต้น หรือเฟสแรก ถ้าถามว่าอ่อนหรือไม่ก็ต้องบอกว่าเป็นระดับที่มันยังไม่แสดงอาการโรคในคนโดยตรง ถ้าสามารถลดปัจจัยบางส่วน ก็สามารถอยู่ได้

“ถ้าถามผมในมุมมองส่วนตัว กรมควบคุมโรค และทีมงานที่ทำงานอยู่ ก็เป็นประเด็นที่เราต้องติดตาม และลดปัจจัยจากภายนอก ประชาชนก็จะปลอดภัยระยะยาว ทำไมต้องรอให้ประชาชนต้องรับปริมาณสารพิษต่อเนื่องไปเรื่อยๆ แต่มาที่กระทรวงสาธารณสุขก็ต้องบอกความจริงว่า ข้อมูลเป็นแบบนี้ ยังไม่มีอาการ ถือว่าเป็นการเบาด้วยชุดข้อมูลธรรมชาติของโรค แต่วันนี้เราบอกความจริงแล้ว” นพ.เอนก กล่าว และว่า หลังจากนี้กรมควบคุมโรคเตรียมประกาศพื้นที่เฝ้าระวังพิเศษในลุ่มน้ำกก สาละวิน และโขง โดยอาจพิจารณาประกาศพื้นที่เฝ้าระวังพิเศษในจังหวัดเชียงรายเป็นแห่งแรก เพื่อติดตามผลกระทบด้านสุขภาพจากพิษสารหนูอย่างใกล้ชิดและเป็นระบบต่อไป.