เกี่ยวกับคำถามดังกล่าวกำลังเป็นที่สนใจของคนรุ่นใหม่มากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อรูปแบบครอบครัวดั้งเดิมค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงไป จากภาพจำในอดีตที่ต้องอยู่พร้อมหน้าพร้อมตากัน กลายเป็นภาพปัจจุบันซึ่งถูกแทนที่ด้วยรูปแบบการใช้ชีวิตที่แยกย้ายกันไปเติบโตและดิ้นรนในพื้นที่ที่แตกต่างกัน และกลายมาเป็นคำถามสำคัญที่ว่า… วันนี้ “ครอบครัวไทย” จะต้องถูกตีความใหม่ไหม?
ทั้งนี้ กับประเด็นคำถามข้างต้นได้กลายเป็นหัวข้อการศึกษาของ จันทนี เจริญศรี ผ่านงานวิจัยซึ่งมีชื่อว่า… “พลวัตครอบครัวไทยในสังคมร่วมสมัย : การเปลี่ยนผ่านนิยาม ความสัมพันธ์และการดูแลภายใต้ครอบครัวที่หลากหลาย“ ที่เผยแพร่ใน เว็บไซต์101 Public Policy Think Tank ของศูนย์ความรู้นโยบายสาธารณะเพื่อการเปลี่ยนแปลง ที่ต้องการหาคำตอบเรื่องนี้ โดยงานวิจัยนี้ ทางผู้วิจัยได้ชี้ว่า… “ครอบครัวในความรู้สึกของคนไทยยุคปัจจุบัน” มีความหลากหลายและยืดหยุ่นมากกว่ากรอบที่กฎหมาย หรือจารีตประเพณีดั้งเดิมได้ขีดเส้นไว้ โดยความสัมพันธ์ที่ถูกสร้างขึ้นใหม่นี้ไม่ได้ยึดโยงอยู่กับดีเอ็นเอ หรือความเกี่ยวดองกันแค่ทางสายเลือด หากแต่อยู่ที่ใครคือคนที่คอยจับมือและดูแลกันในวันที่โลกใจร้าย…
นี่เป็นภาพใหม่ของหลายคนในปัจจุบัน
ที่มีการตีความคำว่า “ครอบครัวในวันนี้”
ในงานวิจัยนี้ ยังสะท้อนว่า… ปัจจุบันกลุ่มคนรุ่นใหม่อย่าง Gen Y และ Gen Z คือกำลังสำคัญในการขับเคลื่อนและนิยามความหมายของครอบครัวใหม่ เนื่องจากคนเหล่านี้เติบโตมาในยุคที่ความหลากหลายทางเพศ (LGBTQ+) ได้รับการยอมรับ จึงมองว่า… ครอบครัวคือพื้นที่ปลอดภัยที่สามารถเลือกเองได้ ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มเพื่อนสนิทที่คอยช่วยเหลือเกื้อกูลกันในยามเจ็บป่วย หรือคู่รักเพศเดียวกันที่ร่วมสร้างชีวิตด้วยกัน ซึ่งนิยามเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึง สิทธิขั้นพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ ของคนยุคปัจจุบันที่ต้องการความรักและความผูกพัน ที่ปราศจากเงื่อนไขทางเพศสภาพและสายเลือด…
นี่เป็นพลวัตใหม่ที่เกิดขึ้นในสังคมไทย
นอกจากนี้ นิยามของการเป็น “พ่อแม่“ ในมุมมองของคนรุ่นใหม่ ๆ เช่น Gen Y และ Gen Z ผลวิจัยยังค้นพบว่า… ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การให้กำเนิดบุตร อีกต่อไป แต่ครอบครัวยุคใหม่จำนวนมากในปัจจุบัน เลือกที่จะเติมเต็มความสมบูรณ์แบบด้วยการเลี้ยงดูสัตว์เลี้ยง ประดุจลูกแท้ ๆ หรือ Pet Parenting ด้วยการยกระดับสถานะสัตว์เลี้ยงให้เป็นสมาชิกคนสำคัญของครอบครัว โดยปรากฏการณ์นี้ ผู้วิจัยวิเคราะห์และสะท้อนว่า… สิ่งนี้ไม่ใช่เพียงกระแสแฟชั่น แต่เป็นภาพสะท้อนของการโหยหาความผูกพันและการดูแลซึ่งกันและกันในสังคมที่เต็มไปด้วยความโดดเดี่ยว

ขณะที่เรื่องของ “ครอบครัวขยาย” หรือ Extended Family ที่หลายคนเชื่อว่า… กำลังจะหายไปจากสังคมไทยนั้น ข้อค้นพบจากงานวิจัยนี้กลับพบข้อมูลน่าสนใจว่า… แท้จริงแล้วครอบครัวรูปแบบนี้ไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่ “เปลี่ยนรูป“ ไปสู่บริบทใหม่ที่เรียกว่า… “ครอบครัวขยายหลายบ้าน” ซึ่งไม่ได้อาศัยอยู่ใต้ชายคาเดียวกันหรือรั้วเดียวกันอีกต่อไป แต่กลายเป็น เครือข่ายความสัมพันธ์และการดูแล ที่เชื่อมโยงกันผ่านเทคโนโลยีและการเดินทาง .
เหล่านี้คือความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นวันนี้
สำหรับภาพของ “ครอบครัวไทยยุคใหม่”
อย่างไรก็ดี ทาง จันทนี ผู้วิจัยได้ชี้ถึง “อุปสรรคสำคัญ” ที่เข้ามาท้าทายครอบครัวไทยยุคใหม่มากขึ้นเรื่อย ๆ ว่าคือเรื่องของ “ระยะทาง” โดยงานวิจัยได้ระบุตัวเลขที่น่าตกใจว่า… ค่ามัธยฐานของระยะห่างระหว่างสมาชิกครอบครัวไทยในปัจจุบันนั้นไกลถึง 111.08 กิโลเมตร โดยระยะทางที่ห่างไกลกว่าร้อยกิโลเมตรนี้ ไม่ได้เป็นเพียงตัวเลขภูมิศาสตร์ แต่กลับเป็นช่องว่างขนาดใหญ่ที่เข้ามาขัดขวาง “การดูแลทางกายภาพ“ จนทำให้การหยิบยื่นความช่วยเหลือในยามฉุกเฉิน ในยามป่วยไข้ หรือแม้แต่การสวมกอดเพื่อให้กำลังใจ กลายเป็นเรื่องที่คนในครอบครัวแบบดั้งเดิมทำได้ยากลำบากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะในพื้นที่กรุงเทพฯ และปริมณฑล ด้วยเงื่อนไขเศรษฐกิจและปากท้อง ส่งผลทำให้ครอบครัวจำนวนมากต้องแยกย้ายกันไปอาศัยในพื้นที่ห่างกัน จนเกิดเป็นปรากฏการณ์ “ครอบครัวทางไกล” และพบแนวโน้มของ “การอยู่คนเดียวเพิ่มสูงขึ้น” อย่างมีนัยสำคัญ
“ปรากฏการณ์เหล่านี้ตอกย้ำว่า… การนิยามว่าใครคือครอบครัวในยุคนี้ มีความสัมพันธ์กับการดูแลมากกว่าสายสัมพันธ์ทางสายเลือด โดยใครก็ตามที่ทำหน้าที่เป็นตาข่ายรองรับทางอารมณ์ ให้ความช่วยเหลือการเงิน และคอยดูแลยามเจ็บป่วย คนนั้นย่อมมีสถานะเป็นครอบครัวอย่างแท้จริง ทว่าทางกลับกัน ความผูกพันทางสายเลือดอย่างเดียวกลับไม่สามารถรับประกันได้ว่า…บุคคลนั้นจะได้รับการดูแลอย่างเหมาะสมเมื่อถึงคราวจำเป็น” …นี่เป็นพลวัตที่เกิดขึ้นในสถานการณ์วันนี้ ที่คำว่า… “ครอบครัวได้ถูกคนรุ่นใหม่นิยามใหม่”
ผู้วิจัยคนเดิมยังสะท้อนเกี่ยวกับการเปลี่ยนผ่านใหม่ของครอบครัวไทยยุคปัจจุบันนี้ว่า… เรื่องนี้ไม่เพียงสร้างความท้าทายเกี่ยวกับภาพจำครอบครัวไทยแบบดั้งเดิม แต่ยังท้าทายเชิงนโยบายของรัฐ ด้วย โดยเฉพาะในห้วงเวลาที่สังคมไทยกำลังก้าวสู่ภาวะ “สังคมสูงวัยสุดขั้ว” อย่างเต็มรูปแบบ ทำให้คำถามที่ว่า… “ใครจะเป็นผู้ดูแลผู้สูงอายุ“ ซึ่งหากรัฐยังคงฝากความหวังไว้กับโครงสร้างครอบครัวแบบดั้งเดิมที่กำลังเปราะบางลงทุกขณะ อาจทำให้การแก้ปัญหายิ่งซับซ้อนขึ้น ดังนั้น เพื่อไม่ปล่อยให้ปัญหานี้ซับซ้อนไปมากกว่าเดิม รัฐอาจต้องตีความ “นิยามครอบครัวใหม่” เพื่อให้สอดรับกับสถานการณ์ในวันนี้
สำหรับ “ข้อเสนอเชิงนโยบาย” ที่ทาง จันทนี ผู้วิจัยได้เสนอแนะนั้น มีแนวทางสำคัญ ๆ ดังนี้ คือ 1.ปรับปรุงและแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้เกิดการรับรองสิทธิ “ครอบครัวที่เลือกเอง” 2.กำหนดนโยบาย “ความกตัญญูที่กินได้“ โดยรัฐต้องตระหนักว่าความรักและความกตัญญูอย่างเดียวไม่เพียงพอ จึงควรมีมาตรการอุดหนุนผู้ดูแลอย่างเป็นรูปธรรม 3.รัฐต้องให้ความสำคัญกับการออกแบบ “นโยบายที่อยู่อาศัยที่มีการดูแลเป็นศูนย์กลาง“ เพื่อสนับสนุนเครือข่ายการดูแลที่มีอยู่ 4.จัดทำชุดนโยบายเพื่อสนับสนุน “ครอบครัวทางไกล“ สำหรับผู้สูงอายุที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง และสำหรับแรงงานพลัดถิ่น
5.ผลักดันการจัดการดูแลกลับไปสู่ “ระดับท้องถิ่น“ ด้วยการกระจายอำนาจและงบประมาณให้ท้องถิ่นออกแบบบริการที่สอดคล้องกับบริบทพื้นที่ 6.ควรข้ามพ้นอคติ “ส่งเสริมการมีบุตร” เพราะเป็นนโยบายที่กดดันให้ผู้หญิงต้องผลิตประชากร แต่ควรเปลี่ยนไปสู่การโอบรับสัตว์เลี้ยงด้วยการสนับสนุนสวัสดิการสัตว์และการรักษาสัตว์ในราคาที่สมเหตุสมผล และ 7.รัฐต้องจัดให้มีชุดนโยบายที่สนับสนุนให้ “การดูแลตัวเองเป็นไปได้โดยไม่ต้องพึ่งพารัฐ“ อย่างเดียว ทั้งความพร้อมทางการเงินและสุขภาพ เพื่อรับมือกับช่วงบั้นปลายชีวิต …นี่เป็นข้อเสนอ เพื่อเปลี่ยนมโนทัศน์ใหม่เกี่ยวกับ “ครอบครัว”
ที่วันนี้ดูเหมือนจะพัฒนาไปไกลกว่าในอดีต
มีทั้งรูปแบบหลากหลาย–ทั้งมีมุมมองใหม่ ๆ
จนเป็น “ปุจฉา” วันนี้จะต้องนิยามใหม่ไหม?.
ทีมสกู๊ปเดลินิวส์



