ก่อนหน้านี้“ทีมข่าวอาชญากรรม” มีโอกาสร่วมเวทีเสวนาก้าวใหม่ในการบริหารโทษ มุ่งแก้ไขกฎกระทรวงกำหนดรับโทษขั้นต่ำ  ปิดช่องคดีโทษร้ายแรงพ้นคุกติดจรวด จัดโดย สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ)  ซึ่งสะท้อนผ่านหลายมุมมองน่าสนใจและน่าหยิบยกมานำเสนอจากทั้งนักวิชาการ อดีตอธิบดีกรมราชทัณฑ์  รวมถึงอัยการ

เริ่มจาก รศ.ดร.ปริญญา เทวานฤมิตรกุล คณะนิติศาสตร์ ม.ธรรมศาสตร์  มองปัญหาใหญ่ของไทยคือการไปโฟกัสที่นักโทษล้นคุก  การให้พ้นโทษก่อนเวลาตามคำพิพากษาจึงเป็นการลดความแออัด รวมถึงการอภัยโทษที่จะมีผลต่อการเปลี่ยนแปลงโทษลดลงตามลำดับชั้น  เช่น ทำให้โทษจำคุกตลอดชีวิตกลายเป็นจำคุก 50 ปี

ส่วนตัวเห็นการที่ศาลพิพากษาโทษตลอดชีวิตหมายถึงบุคคลนั้นควรถูกกันออกจากสังคม  การเลื่อนชั้นเป็นสิทธิประโยชน์หากประพฤติดี การลดโทษเลยเป็นเรื่องแปลก  ที่สำคัญเห็นว่าราชทัณฑ์ไม่ควรเปลี่ยนโทษตลอดชีวิตเหลือแค่จำคุก 50 ปี แล้วลดตามลำดับชั้น  เพราะประเทศที่ลดโทษหรือให้ออกจากเรือนจำก่อนเวลามีระบบอยู่ 2 แบบ

ระบบที่มีมาตรฐานสุดที่แถบยุโรปใช้กันคือ ต้องกลับมาขอศาล หากมีเหตุอันควรที่บุคคลนั้นสมควรได้ลดโทษ เพื่อให้ศาลได้ประเมินเองด้วยว่าที่พิพากษาไปแล้ว มีการเปลี่ยนพฤติกรรมหรือไม่ อีกแบบคือ มีกฎหมายให้อำนาจฝ่ายบริหารอย่างกรมราชทัณฑ์สามารถพิจารณาได้ ซึ่งไทยไม่ได้มีระบบทั้ง 2 แบบนี้

เนื่องไทยใช้ช่องทางการอภัยโทษโดยครม.จะพิจารณาว่าควรลดโทษให้บุคคลใด เพื่อขอพระราชทานอภัยโทษ ซึ่งจัดทำเป็นหลักเกณฑ์ทั่วไป  แต่ละครั้งมีผู้พ้นโทษ  30,000-40,000 ราย

รศ.ดร.ปริญญา  ระบุ เห็นด้วยกับร่างกฎหมายที่กรมราชทัณฑ์ได้จัดทำข้างต้นทั้ง 2 ฉบับ  ซึ่งมีหน้าที่สำคัญในการกำหนดว่าเมื่อเข้าสู่หลักเกณฑ์แล้วจะมีกรอบด้านระยะเวลาในการบริหารชั้นอย่างไร แต่อยากเสนอแนะประเด็นเพดานโทษ  หากจำคุกเกิน 10 ปี หรือจำคุกตลอดชีวิต การจะลดโทษควรเสนอศาลพิจารณาก่อน และจะต้องใส่เงื่อนไขว่า“เห็นควร”ให้เหยื่อในคดีมีการให้อภัยก่อน เพื่อยืนยันได้ว่าผู้กระทำผิดกลับตัวกลับใจจริงหรือไม่ และเรื่องแก้ปัญหาล้นเรือนจำก็ควรนำผู้ต้องขังระหว่างพิจารณาคดีออกจากเรือนจำไปก่อน 

ด้านดร.ศุภกิจ  แย้มประชา  ผอ.หลักสูตรนิติศาสตรดุษฎีบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ ปรีดี  พนมยงค์  ม.ธุรกิจบัณฑิต ให้ความเห็นหลักการราชทัณฑ์คือบริหารโทษ  แต่ไม่เห็นควรที่คำพิพากษาลงโทษเท่าใดต้องบังคับเท่านั้นในทุกคน เพราะจะเป็นการทำลายความหวังมนุษย์ แต่จะทำอย่างไรให้ระยะเวลารับโทษจริงใกล้เคียงคำพิพากษาศาลให้มากที่สุด  และอยู่ในกรอบเวลาความปลอดภัยที่สังคมยอมรับได้

ปัจจุบันนี้เรายังติดปัญหากรงขังแห่งเวลา  แม้ขยับระยะเวลาสั้นให้ยาวขึ้น  แต่อดีตมักพูดว่าคดีอุกฉกรรจ์ได้รับการลดโทษไวเกินสมควร  เรื่องนี้มีปัญหาในทางวิชาการที่ว่า“ระบบการกำหนดโทษไม่มีสูตร โทษจำคุกจริงมันน้อยเกินไป” ทำให้สังคมสงสัย  แต่วันนี้กำลังเดินหน้าปรับร่างกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้อง เพื่อขยายเวลารับโทษจริง

หากพิจารณาจากเนื้อร่างกฎกระทรวงฯ มองว่าคล้ายการจำแนกผู้ต้องขังซึ่งปกติมีข้อกำหนดมาตรฐานขั้นต่ำ หรือกฎเนลสันแมนเดลา(The Nelson Mandela Rules) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรม การแก้ไขฟื้นฟู ที่ต้องพิจารณาเป็นรายคน จึงกังวลสิ่งที่ดำเนินการอาจเป็นการตอบสนองทางสังคม  เป็นการเหมาเข่งมากกว่าพิจารณาเป็นรายคน ส่อขัดหลักสิทธิมนุษยชนที่เชื่อว่าทุกคนเปลี่ยนได้ 

“งานราชทัณฑ์ควรวางบนแนวคิดแก้ไขและฟื้นฟู ถ้าใช้การปรับระยะเวลาอัตโนมัติจะทำให้แก้ไขฟื้นฟูได้จริงหรือไม่ เพราะมันยิ่งทำให้รู้สึกหมดหวัง เมื่อระยะเวลาช่วงแรกเป็นเหมือนล็อกตัวไว้ เป็นนัยว่าแม้จะทำดีแค่ไหน คุณก็จะอยู่แค่นั้น  ซึ่งตนมองว่ามันอันตราย ไร้แรงจูงใจในเชิงบวก”

ทั้งนี้ ที่ราชทัณฑ์มองระยะเวลารับโทษขั้นต่ำ  20-25 ปี กรณีพิพากษาจำคุกตลอดชีวิตหรือประหารถือเป็นไปตามมาตรฐานสากล สอดคล้องประเทศอื่น แต่หากลงลึกแต่ละประเทศต้องดูว่าระยะเวลาขั้นต่ำถูกกำหนดโดยใคร  ซึ่งส่วนใหญ่กำหนดโดยศาล เช่น ต้องรับโทษในเรือนจำอย่างน้อย 25-30 ปี หรืออาจระบุเลยว่าต้องอยู่ในเรือนจำตลอดชีวิต

ดร.ศุภกิจ  ระบุ ส่วนนี้เป็นระบบที่ถูกใช้ในสหรัฐฯและอีกหลายประเทศ ซึ่งศาลมักเป็นผู้กำหนดเวลาขั้นต่ำ  ตนไม่ได้เห็นด้วยว่าไทยต้องใช้ระบบตามนี้ทั้งหมด เพียงแต่ต้องการให้เห็นมุมมองวิชาการที่ชัดเจน จึงเทียบให้เห็นระหว่างระบบที่ให้ศาลเป็นผู้กำหนดเวลารับโทษขั้นต่ำ หรือระบบที่ราชทัณฑ์ใช้ร่างกฎกระทรวงในการล็อกชั้นนักโทษเด็ดขาด  เพราะหัวใจสำคัญคือการบังคับโทษให้เป็นไปตามคำพิพากษาของศาลอยู่ดี

นอกจากนี้ มองประเด็นที่ผู้เสียหายควรมีส่วนร่วมกำหนดระยะเวลารับโทษขั้นต่ำ  และการแก้ปัญหาที่ยั่งยืนสุดคือจำกัดจำนวนผู้ต้องขังที่จะเข้าเรือนจำ  มากกว่าคาดหวังให้ราชทัณฑ์ต้องเปลี่ยนแปลงคนให้ดีได้ทุกคน.

ทีมข่าวอาชญากรรม  รายงาน