เอกสารที่มีคุณค่าเป็นมรดกทรัพย์สินทางปัญญาของชาติทั้งในด้านเนื้อหา ด้านการพิมพ์ บางเล่มมีความพิเศษ หาได้ยากในอนาคต ฯลฯ ปัจจุบันหอสมุดแห่งชาติเก็บรักษา “หนังสือหายาก” ที่มีคุณค่า มีคุณลักษณะพิเศษ 12 ลักษณะ เป็นคลังแห่งความรู้ให้กับสายอ่าน สายค้นคว้า ให้คนรักหนังสือสนใจหนังสือทุกรุ่นแวะเข้ามาเติมเต็มความรู้
“ห้องหนังสือหายาก” คลังหนังสือที่มีทั้งหนังสืออายุเก่าแก่ หนังสือทรงคุณค่าหายาก ทั้งภาษาไทยและภาษาต่างประเทศ ภายในห้องยังจัดเก็บหนังสืออนุสรณ์งานศพ หนังสือแบบเรียนเก่า ฯลฯ จัดเป็นหมวดหมู่เช่นเดียวกับหนังสือทั่วไปด้วยระบบทศนิยมดิวอี้ แบ่งหมวดหมู่ตามเนื้อหา 10 หมวด ไม่ว่าจะเป็นความรู้ทั่วไป ปรัชญา ศาสนา วรรณคดี ประวัติศาสตร์ภูมิศาสตร์ ภาษาศาสตร์ ฯลฯ ให้สืบค้น โดยมีบรรณารักษ์ช่วยให้คำแนะนำ
ที่ผ่านมาในวาระ120 ปี แห่งการสถาปนาหอสมุดแห่งชาติ “ห้องหนังสือหายาก” เป็นหนึ่งในห้องที่มีกิจกรรมนำชม ทั้งนี้ นำเรื่องน่ารู้ทั้งในมิติการเก็บรักษา การอนุรักษ์หนังสือ ชวนรู้จักกับหนังสือหายากเอกสารที่มีคุณค่า 12 ลักษณะของหอสมุดแห่งชาติ เปิดเล่มสำคัญๆ ที่สามารถสืบค้นและเข้าถึงการอ่านได้ทั้งด้วยการอ่านเล่มจริงและดิจิทัล โดย บุบผา ชูชาติ ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร กล่าวถึงประเด็นนี้ว่า หนังสือในห้องหนังสือหายากส่วนใหญ่มีอายุอยู่ในช่วง 50 ถึง 150 ปี ทั้งมีหนังสือใหม่ที่น่าสนใจจัดเก็บ โดยปัจจุบันมีจำนวนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ
“หนังสือในห้องนี้ รูปแบบการจัดเก็บมีความพิเศษ โดยจะคงเอกลักษณ์ของความเป็นหอชาติ (หอสมุดแห่งชาติ) ไว้ ทั้งนี้เราจะกำหนดหนังสือที่มีคุณลักษณะที่จะนำเข้ามาจัดเก็บ จากที่กล่าวแบ่งเป็น 12 ลักษณะ เป็นเกณฑ์ที่กำหนดขึ้นโดยจะต่างจากที่อื่นๆ ดังนั้นหากมีหนังสือที่ตรงกับลักษณะที่กำหนดก็จะนำมาอยู่ในห้องนี้ ผู้ที่สนใจสามารถเข้ามาอ่าน เข้ามาชม เข้าถึงหนังสือได้” อย่างเช่น หนังสือที่มีตราหอสมุดวชิรญาณ ,หนังสือที่มีรูปเล่มสวยงามโดยหนังสือส่วนใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 6 มีรูปเล่มสวยงามเป็นแรร์บุ๊ก,หนังสือที่มีบุ๊กเพลตหรือบรรณสิทธิ์ เป็นหนังสือที่มีป้ายหรือมีตราประจำตัวของเจ้าของหนังสือ ,หนังสือที่พิมพ์โดยโรงพิมพ์ยุคแรก อย่างโรงพิมพ์หมอบลัดเลย์ โรงพิมพ์อักษรพิมพการ ฯลฯ นำมาจัดเก็บไว้ในห้องนี้
หนังสือที่ทรงคุณค่าเหล่านี้จะจัดเก็บไว้ในห้องควบคุมอุณหภูมิ คุมความชื้น ส่วนรูปแบบการจัดหนังสือเหมือนกับห้องสมุดทั่วไป สำหรับเล่มไหนที่ใช้บ่อยจะนำมาจัดทำสำเนา แปลงเป็นไฟล์ดิจิทัล เพื่อป้องกันรักษาตัวเล่ม อีกทั้งที่ผ่านมาเราทำวิจัย สำรวจหนังสือหายากในประเด็นการอนุรักษ์ สำรวจหนังสือว่ามีความชำรุดมากน้อยอย่างไร
“จากการทำวิจัย สำรวจพบลักษณะความชำรุดเสียหาย แบ่งเป็นเสียหายเล็กน้อย และเสียหายมาก โดยหอชาติเรามีกลุ่มงานสงวนและรักษาหนังสือ ทำหน้าที่ซ่อมหนังสือหายาก ทั้งนี้หนังสือหายาก การซ่อมไม่ได้ซ่อมเฉพาะจุด การซ่อมต้องใช้กระดาษสาซ่อมทั้งแผ่น ส่วนเล่มไหนที่เป็นหนังสือสำคัญๆจะแปลงเป็นไฟล์ดิจิทัล และในการแปลงไฟล์ส่วนหนึ่งเพื่อให้บริการ อีกส่วนหนึ่งเพื่อรักษาหนังสือคงอยู่”
ในห้องหนังสือหายากที่นี่มีหนังสือทรงคุณค่าจัดเก็บไว้มากมาย รวมถึงหนังสืออนุสรณ์งานศพซึ่งมีอยู่เป็นจำนวนไม่น้อย ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติ บุบผา เล่าขยายอีกว่า เล่มที่น่าสนใจก็แล้วแต่ความชอบสนใจของแต่ละบุคคล ซึ่งก็มีทั้ง หนังสือที่จัดพิมพ์เป็นรูปเล่มครั้งแรก ซึ่งเดิมมักถ่ายถอดภาษามาจากหนังสือสมุดไทย หรือองค์ความรู้ตามยุคสมัย
หนังสือปกสวย อย่าง มัทนะพาธา หนังสือสมุดภาพเครื่องเรือน โดยเล่มนี้ในเล่มมีภาพเครื่องเรือนในสมัยรัชกาลที่ 5 ฯลฯ ในห้องนี้นอกจากการจัดเก็บรักษาหนังสือ ยังเป็นคลังความรู้ให้กับทุกคนได้เข้ามาอ่าน ค้นคว้า ได้ศึกษารูปแบบภาษาจากหนังสือเก่า หนังสือหายาก และในความหายากไม่ใช่ว่า “หาไม่เจอ” แต่มี “คุณลักษณ์พิเศษ” ดังที่กล่าว ไม่ว่าจะด้วยรูปแบบ เนื้อหา หรือความเป็นเจ้าของ ก็เป็นความหายากเป็น “แรร์บุ๊ก”
ทางด้าน วิภานันท์ ลำงาม บรรณารักษ์ชำนาญการ หัวหน้าห้องหนังสือหายาก สำนักหอสมุดแห่งชาติ อธิบายเพิ่มเล่าถึง 12 ลักษณะหนังสือหายาก การจัดเก็บและการเข้าถึงหนังสืออีกว่า หนังสือหายาก เป็นหนึ่งในประเภทหนังสือ เป็นยุคเริ่มต้นของการมีตัวพิมพ์หลังจากที่เรามีตัวเขียน โดยการนำชมที่ผ่านมา จะพาไปชมที่ห้องจัดแสดงตู้พระธรรม ห้องบริการเอกสารโบราณก่อนมาถึงที่ห้องหนังสือหายาก โดยเมื่อมาถึงห้องนี้จะทำให้เห็นถึงวิวัฒนาการเด่นชัดขึ้น
“หนังสือหายากค้นประโยชน์ได้หลายมิติ อย่างเช่น ประวัติการพิมพ์ หนังสือบอกเล่ายุคเริ่มต้นการพิมพ์ โรงพิมพ์ยุคแรกๆของไทย เป็นหนึ่งใน 12 ลักษณะหนังสือหายาก อย่างเช่น โรงพิมพ์หมอบลัดเลย์ในปลายสมัยรัชกาลที่ 3 ซึ่งก็นำออกมาจัดแสดงฯลฯ หนังสือในห้องนี้เป็นหนังสือที่ได้รับมอบตกทอดมาตั้งแต่หอพระสมุดวชิรญาณ โดยความเป็นมาของหนังสือหายากของหอสมุดแห่งชาตินั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดตั้ง หอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ขึ้นเมื่อพ.ศ.2448 ซึ่งต่อมาได้วิวัฒนาการมาเป็น “หอสมุดแห่งชาติ”
แรกเริ่มตั้งหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ได้รวบรวมหนังสือมาจากหอพระสมุดสามแห่ง คือ หอพระมณเฑียรธรรม หอพุทธสาสนสังคหะ และหอพระสมุดวชิรญาณเดิม หนังสือส่วนใหญ่เป็นสมบัติส่วนพระองค์ของพระมหากษัตริย์ ตลอดจนพระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ที่ได้พระราชทาน ประทาน และบริจาคให้หอพระสมุดวชิรญาณ รวมถึงหนังสือที่หอพระสมุดวชิรญาณจัดพิมพ์ และจัดหาให้บริการ
“หนังสือเหล่านี้แสดงให้เห็นวิวัฒนาการของภาษา และการพิมพ์ บางเล่มผลิตอย่างประณีตสวยงาม ประดิษฐ์ด้วยวัสดุมีค่า บางเล่มมีเนื้อหาเกี่ยวกับวิทยาการต่าง ๆ ในอดีต แสดงถึงประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมประเพณี บันทึกการเดินทางของชาวต่างประเทศที่เดินทางเข้ามาในประเทศไทย สนธิสัญญาต่าง ๆ ฯลฯ ซึ่งหนังสือและเอกสารเหล่านี้ หอสมุดแห่งชาติถือว่าเป็นหนังสือหายากอันทรงคุณค่า ควรแก่การรักษาคงอยู่เพื่อเผยแพร่ต่อเนื่องไป
หนังสือหายาก หอชาติกำหนดให้มี 12 ลักษณะ คือมีทั้ง หนังสือที่มีตราหอพระสมุดวชิรญาณ อันแสดงถึงความเป็นเจ้าของมาแต่เริ่มแรกและตกทอดมาจนถึงปัจจุบัน หรือ หนังสือที่มีประวัติการครอบครอง หนังสือที่มีผู้ยกมอบให้เป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติ อาทิ หนังสือส่วนพระองค์ของสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ หรือ หนังสือที่มีเนื้อหาที่น่าสนใจ“หนังสือกุ” หนังสือที่พิมพ์โดยโรงพิมพ์ยุคแรกของประเทศไทย ดังที่กล่าวอย่างเช่น หนังสือที่พิมพ์โดยโรงพิมพ์ครูสมิท โรงพิมพ์อักษรพิมพการ โรงพิมพ์หมอบลัดเลย์ เป็นต้น”
หัวหน้าห้องหนังสือหายาก คุณวิภานันท์เล่าอีกว่า หนังสือเหล่านี้บรรณารักษ์จะช่วยกันคัดเลือก คัดสรรหนังสือ และนอกจากหนังสือเก่า หนังสือใหม่ก็มีโอกาส อย่างเช่น หนังสือที่มีรูปภาพ เนื้อหาน่าสนใจ หนังสือที่พิมพ์ขึ้นในวาระพิเศษ อย่าง หนังสืออนุสรณ์งานศพ จากที่กล่าวในห้องนี้ก็มีให้บริการสืบค้นอ่าน โดยตู้จัดแสดงด้านนอกเก็บหนังสืออนุสรณ์งานศพมาตั้งแต่ปี 2500 เป็นต้นมา ส่วนที่เก่ากว่านี้จัดเก็บอยู่ในห้องด้านใน
นอกจากนี้ใน 12 ลักษณะหนังสือหายากยังได้แก่ หนังสือที่จัดพิมพ์เป็นรูปเล่มครั้งแรก หนังสือบุ๊คเพลตหรือบรรณสิทธิ์ หนังสือที่มีป้ายหรือตราประจำตัวของเจ้าของหนังสือที่ทำไว้กับหนังสือ อย่างเช่น ตราหอพระสมุดหลวงในพระบรมมหาราชวัง ตราส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น
หนังสือหนังสือที่ในโอกาสพิเศษ หนังสือที่มีรูปเล่มสวยงาม พิมพ์ด้วยกระดาษอย่างดี และมีราคา หรือหนังสือที่มีภาพเก่าที่น่าสนใจ เช่น หนังสือจดหมายเหตุ หนังสือชีวประวัติของบุคคล เอกสารต้นฉบับลายพระราชหัตถเลขา และลายมือเขียน หนังสือที่พิมพ์เป็นภาษาต่าง ๆ เช่น หนังสืออักษรอริยกะ หนังสือภาษาเทวนาครี เป็นต้น ทั้งนี้หนังสือบางเล่ม ในเล่มเดียวกันเข้าเกณฑ์หลายลักษณะก็มีซึ่งล้วนแต่มีความน่าสนใจ บอกเล่าถึงความ “หายาก” ทรงคุณค่า
หนังสือที่แสดงถึงวิวัฒนาการภาษา การพิมพ์ วิทยาการด้านต่างๆ รวมถึงในด้านศิลปะก็ศึกษาสืบค้นอ่านได้จาก “หนังสือหายาก” ที่เข้าถึงได้
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
