เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงกลาง สูงประมาณ 5–15 เมตร แล้วแต่ชนิดและสภาพพื้นที่ เป็นใบเดี่ยวออกแบบเรียงสลับ แผ่นใบรูปไข่หรือรูปรี กว้าง 3.5-4.5 ซม. ยาว 5-7 ซม. ปลายใบมน หรือ มีกิ่งแหลมเล็กตามสายพันธุ์ โคนมนกลมถึงหยักเว้า แผ่นใบบางถึงกิ่งหนา ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง หรือ มีขนเล็กน้อยตามเส้นใบหรือด้านหลังใบ มีเส้นแขนง ใบละ 5-8 เส้น มีก้านใบยาว 0.5-1 ซม. มีขนประปรายถึงหนาแน่น หูใบรูปลิ่มแคบยาว 4-6 มม. ดอก ออกเป็นช่อยาว 1-4 ซม. บริเวณปลายกิ่งหรือตามซอกใบ ปลายยอดมีลักษณะคล้ายช่อดอกพริกไทย บนช่อมีดอกย่อยขนาดเล็กจำนวนมาก ดอกมีลักษณะสีครีม หรือ สีเขียวเป็นแบบแยกเพศต่างต้นและอยู่ต้นเดียวกัน โดยดอกเพศผู้มีช่อดอกยาว 4-6 ซม. ส่วนดอกมีขนาด 2-3 มม. ไม่มีกลีบดอก ส่วนดอกเพศเมียยาว 1.5-2 มม. ผล ออกเป็นพวง ยาว 4-7 ซม. โดยแต่ละพวงจะมีผลเล็กๆ ขนาดค่อนข้างกลม หรือ รี ผิวมีขน มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 5 มิลลิเมตร ผลอ่อนสีขาว เขียวอ่อน หรือ เขียวเข้ม แล้วแต่สายพันธุ์ ผลอ่อนมีสีแดงคล้ำถึงดำ มีรสหวานอมเปรี้ยวและฝาด ด้านในผลมีเมล็ดขนาดเล็ก 1-2 เมล็ดลสุกมีรส เปรี้ยวอมหวาน บางพันธุ์มีรสฝาดเล็กน้อย
ประโยชน์ของมะเม่า ช่วยฟอกโลหิต ขับเสมหะ ใช้เป็นยาระบาย บำรุงสายตา โดยนำผลสุกมารับประทานสดมะเม่า หรือ นำไปแปรรูปรับประทานก็ได้ ใช้บำรุงกำลัง บำรุงไต แก้กษัยเส้นเอ็นพิการ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ขับเสมหะ ขับโลหิต ขับน้ำคาวปลา แก้มดลูกพิการ แก้ซางในเด็ก โดยการนำเปลือกต้นและรากมาต้มน้ำดื่ม ใช้แก้โลหิตจาง แก้อาการซีดเหลือง ช่วยให้เลือดไหลเวียนได้ดี โดยใช้ใบมาต้มกับน้ำอาบ แก้อาการฟกช้ำดำเขียวโดยการนำไปอังไฟแล้วนำมาประคบบริเวณที่เป็น ใช้รักษาแผลฝีหนองโดยนำใบสดมาตำใช้พอกบริเวณที่เป็น
นอกจากนี้ยังมึ สารต้านอนุมูลอิสระ ผลที่มีสีเข้มมีสารกลุ่ม แอนโทไซยานินและโพลีฟีนอล ซึ่งมีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ มีวิตามินและแร่ธาตุ ผลสดมีวิตามิน โดยเฉพาะวิตามิน C รวมถึงแร่ธาตุบางชนิด มีใยอาหาร ช่วยเพิ่มกากใยในอาหารและสนับสนุนการทำงานของระบบทางเดินอาหาร นำมาแปรรูปเพิ่มมูลค่าได้ดี เพราะมะเม่าเป็นผลไม้พื้นบ้านที่สามารถต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ได้หลายอย่าง ตั้งแต่น้ำผลไม้ แยม เยลลี่ ไปจนถึงผลิตภัณฑ์หมัก
ข้อควรระวัง อย่าเก็บผลไม้ป่าที่หน้าตาคล้ายมะเม่ามากินโดยยังไม่ยืนยันชนิด เพราะ พืชหลายชนิดมีผลสีแดงเป็นพวงคล้ายกัน และไม่ใช่ทุกชนิดจะรับประทานได้.
