เป็นพืชล้มลุกมีไหลและเหง้าใต้ดิน ใบ เป็นใบเดี่ยว ใบอ่อนลอยปริ่มน้ำ ใบแก่จะชูพ้นน้ำได้สูรูปทรงกลม ขนาดประมาณ 50 ซม. ผิวด้านบนมีนวลเคลือบ ก้านใบมีตุ่มเล็กๆ ทั่วไป ดอก เป็นดอกเดี่ยวสีขาวหรือสีชมพู กลีบเลี้ยง 4-6 กลีบ คล้ายกับกลีบดอก กลีบดอกหลายกลีบเรียงตัวชั้นเดียว หรือซ้อนกันหลายชั้น รูปไข่กว้าง 5-6 ซม. ยาว 7-9 ซม. บานเต็มที่ขนาด 20-25 ซม.
เกสรเพศผู้จำนวนมาก สีเหลืองยาว 4-5 ซม. ล้อมรอบ ฐานรองดอกรูปกรวยหงาย ปลายตัดเกสรเพศเมียมีรังไข่ฝังอยู่ที่ฐานรองดอก เมื่ออ่อนมีสีเหลือง แก่แล้วจะเปลี่ยนเป็นสีเขียว ช่องรังไข่เรียงเป็นวงบนผิวหน้าตัด จำนวน 5-15 อัน ผล เป็นผลกลุ่มเรียกว่าฝัก ผลย่อยรูปรี เมล็ดกว้าง 1 ซม.
ดอกบัวหลวงถือเป็นสมุนไพรที่มีคุณค่าและสามารถนำมาใช้ประโยชน์ตามภูมิปัญญาท้องถิ่น ส่วนต่างๆของดอกบัวหลวง มีสรรพคุณทางยา เช่น กลีบดอกบัว บำรุงหัวใจ แก้อาการนอนไม่หลับ เกสรบัว บำรุงหัวใจ บำรุงกำลัง แก้ไข้ แก้อาการร้อนใน กระหายน้ำ เมล็ดบัว บำรุงกำลัง บำรุงไขข้อ แก้อาการอ่อนเพลีย และช่วยบรรเทาอาการท้องเสีย ดีบัว บำรุงหัวใจ ลดความดันโลหิต ช่วยคลายความเครียด ใบบัว ช่วยลดไข้ แก้ร้อนใน ไหลบัว ช่วยบำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง รากบัว แก้ร้อนใน แก้กระหายน้ำ บำรุงกำลัง
ในตำรับยาแผนไทยมีการนำเกสรบัวหลวงมาใช้เป็นส่วนประกอบของตำรับยาต่างๆ เช่น ยาหอมเทพจิตร ช่วยอาการหน้ามืด ตาลาย วิงเวียน คลื่นไส้ ตาพร่าจะเป็นลม ยาหอมทิพโอสถ แก้ลมวิงเวียน ยาเขียวหอม บรรเทาอาการไข้ร้อนในกระหายน้ำ นอกจากตำรับยาแล้ว ดอกบัวหลวงยังสามารถนำใบมาใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวันได้อีกโดยการนำมาใช้ห่ออาหาร กลีบดอก เมล็ด เกสร ไหลบัว และรากบัว มารับประทาน ประกอบอาหารได้ทั้งคาวหวาน พัฒนาเป็นเมนูอาหารที่ช่วยส่งเสริมสุขภาพได้หลากหลายเมนู เช่น แกงส้มไหลบัว ซุปรากบัว เมี่ยงกลีบบัวแดง ยำเกสรบัวหลวง หรือ นำมาประกอบเป็นเครื่องดื่ม ชา และของหวาน เช่น น้ำรากบัว ชาเกสรบัวหลวง เมล็ดบัวอบกรอบ เป็นต้น
นอกจากนี้ยังช่วย ช่วยบำรุงกำลัง ชูกำลัง บรรเทาอาการหน้ามืด วิงเวียน ช่วยทำให้ชื่นใจ ใช่เป็นยาสงบประสาท ช่วยขับเสมหะ บำรุงปอด บำรุงตับ ช่วยคุมธาตุ แก้ไข้ แก้ปัสสาวะบ่อย แก้น้ำกามเคลื่อน แก้ตกขาว แก้ประจำเดือนมามากกว่าปกติ แก้เลือดกำเดาไหล แก้อาการท้องเสีย แก้อาการซ้ำใน ช่วยให้นอนหลับ แก้ริดสีดวงจมูก แก้ลมพิษ ช่วยห้ามเลือด ช่วยขยายเส้นเลือดหัวใจ แก้เป็นตะคริวที่ท้อง.



