“ผ้าย้อมครามธรรมชาติ”เป็นอัตลักษณ์สำคัญของจังหวัดสกลนครที่สืบทอดภูมิปัญญามายาวนาน แต่ท่ามกลางการแข่งขันของตลาดสิ่งทอ การผลิตแบบดั้งเดิมเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอที่จะสร้างมูลค่าเพิ่ม โดยเฉพาะข้อจำกัดด้านคุณภาพ ความสม่ำเสมอของสี และระยะเวลาการผลิต
ดร.ศศิกานต์ ลังขิทอง มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร จึงดำเนินงานพัฒนาและถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตผ้าย้อมครามธรรมชาติ เพื่อยกระดับสินค้าภูมิปัญญาท้องถิ่นให้มีคุณภาพและมาตรฐาน สามารถแข่งขันในตลาดได้มากขึ้น
เดิมกระบวนการย้อมครามอาศัยประสบการณ์ของช่างเป็นหลัก ตั้งแต่การเตรียมน้ำย้อมด้วยวัตถุดิบ เช่น น้ำด่าง มะขามเปียก และเนื้อคราม ไปจนถึงการย้อมและหมักผ้า ซึ่งอาจใช้เวลาประมาณ 3 วัน ทำให้ควบคุมคุณภาพและวางแผนการผลิตได้ยาก
สำหรับกระบวนการผลิตที่ได้มาตรฐาน มีการกำหนดสูตรน้ำย้อมอย่างชัดเจน โดยสูตรมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชนใช้ส่วนผสม ได้แก่ น้ำด่าง 3 ลิตร มะขามเปียก 3 ลิตร และเนื้อครามเปียก 1 กิโลกรัม หรือครามผง 250 กรัม
ขณะที่ผลิตภัณฑ์ที่ต้องการยกระดับสู่มาตรฐาน GI จะต้องให้ความสำคัญกับแหล่งที่มาของวัตถุดิบ โดยใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติในพื้นที่จังหวัดสกลนครเท่านั้น เพื่อรักษาเอกลักษณ์และสะท้อนอัตลักษณ์ของแหล่งผลิตอย่างแท้จริง
อีกหนึ่งเทคโนโลยีที่เข้ามาช่วยเพิ่มประสิทธิภาพ คือ เครื่องอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์แบบผสมผสานร่วมกับฮีตเตอร์ สามารถอบผ้าที่ผ่านกระบวนการย้อมครามให้แห้งภายในประมาณ 3-6 ชั่วโมง ช่วยลดข้อจำกัดเรื่องสภาพอากาศและระยะเวลาการตากผ้า ทำให้ผู้ผลิตสามารถวางแผนการผลิตได้ดีขึ้น
เมื่อผ่านกระบวนการแปรรูปแล้ว ผลิตภัณฑ์จะถูกส่งตรวจสอบเพื่อขอรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน มผช.172/2559 และมาตรฐานสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ GI ก่อนนำออกจำหน่าย โดยมีผลิตภัณฑ์สำคัญ เช่น ผ้าคลุมไหล่และผ้าพื้นสำหรับนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ
การพัฒนาเทคโนโลยีครั้งนี้จึงกำหนดสูตรและขั้นตอนการผลิตให้ชัดเจน โดยสูตรตามมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน มผช.172/2559 ใช้น้ำด่าง 3 ลิตร มะขามเปียก 3 ลิตร และเนื้อครามเปียก 1 กิโลกรัม หรือครามผง 250 กรัม ส่วนผลิตภัณฑ์ที่ต้องการยกระดับสู่มาตรฐานสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI ต้องให้ความสำคัญกับแหล่งกำเนิด โดยใช้วัตถุดิบธรรมชาติจากจังหวัดสกลนคร เพื่อรักษาอัตลักษณ์ของพื้นที่
นอกจากนี้ ยังนำเครื่องอบแห้งพลังงานแสงอาทิตย์แบบผสมผสานร่วมกับฮีตเตอร์มาใช้ ช่วยให้ผ้าแห้งภายในประมาณ 3-6 ชั่วโมง ลดข้อจำกัดจากสภาพอากาศและระยะเวลาการตาก ทำให้ผู้ผลิตบริหารจัดการการผลิตได้มีประสิทธิภาพขึ้น
ผลจากการพัฒนาสะท้อนผ่านรายได้ที่เพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน โดยระบบผลิตแบบเดิมสามารถผลิตผ้าได้ประมาณ 10 ผืนต่อเดือน มีรายได้ 2,500-3,000 บาท ต้นทุน 1,000-1,200 บาท และกำไรสุทธิ 1,500-1,800 บาท เมื่อได้รับมาตรฐาน มผช. สามารถจำหน่ายผ้าคลุมไหล่ผืนละ 600 บาท และผ้าพื้นผืนละ 700 บาท มีรายได้ประมาณ 6,000-7,000 บาทต่อเดือน ต้นทุน 1,500-1,700 บาท เหลือกำไรสุทธิ 4,500-5,300 บาท
ขณะที่ผลิตภัณฑ์ระดับ GI จำหน่ายผ้าคลุมไหล่ได้ผืนละ 1,200 บาท และผ้าพื้นผืนละ 1,500 บาท สร้างรายได้ 12,000-15,000 บาทต่อเดือน ต้นทุน 4,000-4,200 บาท และกำไรสุทธิ 8,000-10,800 บาท
ตัวเลขดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า การยกระดับคุณภาพและมาตรฐานสามารถเพิ่มโอกาสสร้างรายได้ให้ผู้ผลิตได้มากกว่าการจำหน่ายสินค้าแบบเดิม อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จในระยะยาวไม่ได้ขึ้นอยู่กับเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ต้องรักษาคุณภาพวัตถุดิบ พัฒนาทักษะช่างย้อม และสร้างตลาดรองรับอย่างต่อเนื่อง
กรณีผ้าย้อมครามสกลนครจึงเป็นตัวอย่างของการผสานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเข้ากับภูมิปัญญาท้องถิ่น เปลี่ยนสินค้าชุมชนให้มีคุณภาพ มีมาตรฐาน และมีมูลค่าเพิ่ม พร้อมต่อยอดสู่ตลาดสินค้าหัตถกรรมคุณภาพสูง ควบคู่กับการรักษาอัตลักษณ์และสร้างรายได้ให้ชุมชนอย่างยั่งยืน
