ทุกวันนี้การมีอาหารกินกลายเป็นเรื่องธรรมดา แค่กดสั่งผ่านแอปพลิเคชันหรือแวะร้านสะดวกซื้อใกล้บ้านก็หาอาหารทานได้ไม่ยาก แต่เบื้องหลังความสะดวกนั้นคือระบบอาหารที่เชื่อมโยงกับโลกทั้งใบ ตั้งแต่แหล่งปลูก สภาพภูมิอากาศ การคมนาคม ไปจนถึงราคาพลังงานและสถานการณ์ความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ ที่หากจุดใดสั่นคลอนย่อมกระทบทั้งห่วงโซ่อุปทาน จนส่งผลให้อาหารที่เราเคยหาซื้อได้ง่ายมีราคาแพงและเข้าถึงได้ยากขึ้น
รายงานล่าสุดขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ประจำเดือนพฤศจิกายน 2026 สะท้อนความเปราะบางของระบบอาหารโลกได้อย่างน่าสนใจ แม้ดัชนีราคาอาหารโลกในเดือนตุลาคมจะลดลง 1.2% จากเดือนก่อนหน้า แต่ยังคงสูงกว่าช่วงเดียวกันของปีก่อน 5.9% โดยเฉพาะราคาน้ำตาลที่เพิ่มขึ้นถึง 28.8% และปรับขึ้นต่อเนื่องเป็นเดือนที่ 4 ซึ่งมีสาเหตุหลักมาจากฝนที่ตกต่อเนื่องจนกระทบกับกระบวนการเก็บเกี่ยวและหีบอ้อย
ขณะที่รายงาน Food and Nutrition Security Update ของธนาคารโลก ในเดือนตุลาคม 2026 เตือนว่าแม้ตลาดอาหารโลกโดยรวมยังมีปริมาณสินค้าเพียงพอ แต่ความขัดแย้ง สภาพอากาศแปรปรวน และปรากฏการณ์ซูเปอร์เอลนีโญ จะส่งผลให้หลายภูมิภาคเผชิญความไม่มั่นคงทางอาหาร ซึ่งคาดว่าจะมีประชากรราว 69 ล้านคนที่ต้องการความช่วยเหลือด้านอาหารภายในเดือนเมษายน 2027
Food Security ต้องมีอาหารและต้องปลอดภัย
สิ่งที่น่าคิดต่อคือ ความมั่นคงทางอาหารไม่ได้หมายถึงการมีอาหารวางขายเยอะ แต่ประชาชนต้องเข้าถึงอาหารได้ มีคุณค่าทางโภชนาการ และมีระบบการผลิตที่พร้อมรับมือกับความเปลี่ยนแปลง ขณะเดียวกัน Food Safety หรือความปลอดภัยทางอาหาร ก็เป็นอีกมิติที่ไม่อาจแยกออกจากกัน เพราะต่อให้มีอาหารเพียงพอ แต่หากมีสารปนเปื้อน หรือไม่สามารถตรวจสอบแหล่งที่มาได้ ก็ไม่อาจเรียกได้ว่าเป็นระบบอาหารที่มั่นคงอย่างแท้จริง ประเด็นเหล่านี้ถูกนำมาชวนคิดบนเวทีเสวนา “ฝ่าวิกฤตอาหารโลก ด้วยการพึ่งตนเองอย่างยั่งยืน” ภายในงาน Sustainability Expo 2026
ความสะดวกสบายกลายเป็นจุดอ่อนของระบบอาหาร
“วิถีคนเมืองเราพึ่งพาการซื้ออาหารมากขึ้นเรื่อยๆ เรามีการสั่งอาหารผ่านแอปพลิเคชัน ซึ่งทำให้คนจำนวนมากห่างไกลจากแหล่งผลิต และแทบไม่มีทักษะในการปลูกพืชหรือผลิตอาหารด้วยตนเอง” ลิขิต มณีสินธุ์ อาจารย์พิเศษด้านการปรับปรุงพันธุ์และการผลิตเมล็ดพันธุ์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ กล่าว
ลิขิตชวนมองว่า ความสะดวกในการซื้ออาหาร ไม่ได้หมายความว่าเรามีความมั่นคงทางอาหารแล้ว เพราะหากเกิดวิกฤตที่กระทบการผลิต การขนส่ง หรือเกิดการแฮกตู้แช่แบบที่ผ่านมาซ้ำอีก คนที่ไม่มีแหล่งอาหารสำรองและไม่สามารถพึ่งพาตนเองได้ย่อมกลายเป็นคนที่มีความเสี่ยงสูง
ทางออกไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการเป็นเกษตรกรหรือปลูกอาหารทุกชนิดที่บริโภค แต่เริ่มได้จากหลักคิด “กินในสิ่งที่ปลูก ปลูกในสิ่งที่กิน” เช่น เรากินพริก กะเพรา ตะไคร้ หรือมะกรูด ก็ปลูกพืชเหล่านี้ ในส่วนของชุมชนก็จัดให้มีพื้นที่สวนปลูกพืชผักส่วนกลางในหมู่บ้านหรือคอนโดมิเนียม เพื่อให้คนเมืองกลับมามีส่วนร่วมกับการผลิตอาหารอีกครั้ง
รักษาเมล็ดพันธุ์ คือรักษาความมั่นคงทางอาหารในระยะยาว
อีกโจทย์สำคัญคือการพึ่งพาวัตถุดิบจากต่างประเทศ แม้ประเทศไทยจะมีชื่อเสียงในฐานะ “ครัวโลก” แต่ในมิติของวัตถุดิบ พืชผักหลายชนิดที่ประเทศไทยยังต้องแข่งขันกับสินค้านำเข้า โดยเฉพาะผักจากจีน ซึ่งส่งผลต่อโอกาสทางการตลาดของเกษตรกรไทย อีกทั้งผุ้บริโภคยังต้องระวังเรื่องของสารเคมี
คุณลิขิตยังสะท้อนปัญหาการสูญเสียความหลากหลายทางพันธุกรรมของพืชพื้นเมือง เช่น มะเขือเทศอีเป๋อและกระเทียมไทย ซึ่งต้องการการอนุรักษ์และพัฒนาสายพันธุ์อย่างจริงจัง ท่ามกลางโครงสร้างเกษตรกรที่ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงที่องค์ความรู้ดั้งเดิมจะสูญหายไปพร้อมกับคนรุ่นเก่า
เรื่องเมล็ดพันธุ์จึงไม่ใช่เพียงเทคนิคทางการเกษตร แต่เป็นรากฐานของอำนาจในการผลิตอาหาร โดยเฉพาะเมล็ดพันธุ์ผสมเปิด (Open-Pollinated) ที่สามารถเก็บเมล็ดจากผลผลิตไปเพาะปลูกต่อได้ หากมีการคัดเลือกและจัดการพันธุ์อย่างเหมาะสม ช่วยให้เกษตรกรและครัวเรือนมีทางเลือกในการผลิตอาหารของตนเอง
Future Food และ Food Waste อีกสองโจทย์ที่ต้องเดินไปพร้อมกัน
ด้าน ดร.ภณธกร วงศ์เจริญ อุปนายกสมาคมการค้าอาหารอนาคตไทย มองว่าอาหารอนาคต (Future Food) ไม่ใช่เรื่องไกลตัวหรืออาหารจากห้องทดลองเท่านั้น แต่หมายถึงอาหารที่ดีต่อสุขภาพ ปลอดภัย และผลิตอย่างยั่งยืน ครอบคลุมทั้ง Functional Food, Medical Food, Alternative Protein และ Organic Food ซึ่งเป็นโอกาสในการพัฒนาระบบอาหารให้ตอบโจทย์สุขภาพและสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน
อีกเรื่องที่ผู้บริโภคมีส่วนร่วมได้ทันที คือการลด Food Loss และ Food Waste โดยปรับมุมมองต่อการเลือกซื้อผักและผลไม้ ไม่จำเป็นต้องเลือกเฉพาะสินค้าที่มีรูปลักษณ์สวยงามไร้ตำหนิ เพราะวัตถุดิบที่มีตำหนิเล็กน้อยยังสามารถนำมาปรุงอาหารหรือแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ใหม่ได้
ในวันที่โลกเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน เรื่องของปากท้องถูกผูกโยงไว้กับ “ความมั่นคงทางอาหาร” วันนี้เราไม่อาจฝากทุกอย่างไว้ในมือผู้ผลิตเพียงฝ่ายเดียว แต่จงลงมือปลูก สร้างแหล่งอาหาร เรียนรู้ที่มา และเห็นคุณค่าของทรัพยากร กลับมาพึ่งพาตนเองตั้งแต่ระดับครัวเรือนไปจนถึงชุมชน เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันและพร้อมรับมือกับทุกวิกฤต
มาร่วมเปิดมุมมองและค้นหาคำตอบเรื่องอนาคตอาหารและโลกไปด้วยกัน ในงาน SX 2026 มหกรรมด้านความยั่งยืนที่ใหญ่ที่สุดในอาเซียน เพราะความยั่งยืนของโลก อาจเริ่มต้นได้ง่ายๆ จากอาหารหนึ่งจานที่เราเลือกทานในทุกๆ วัน
