ภาพจำของ “เกาะสีชัง” จ.ชลบุรี อาจเป็นทะเลสวย วิวพระอาทิตย์ตก และอาหารทะเลขึ้นชื่อ แต่เบื้องหลังเมืองท่องเที่ยวที่มีนักท่องเที่ยวเดินทางมาเยือนช่วงพีกๆ เคยสูงถึง 600,000 คนต่อปี กลับมีโจทย์ใหญ่ด้านสิ่งแวดล้อมที่สะสมมาอย่างยาวนาน นั่นคือ “ปัญหาขยะ” ซึ่งไม่ใช่เพียงขยะจากครัวเรือนและนักท่องเที่ยว แต่ยังรวมถึงขยะจากเรือในทะเล ตลอดจนขยะจากนอกพื้นที่ที่ถูกกระแสน้ำพัดเข้ามาตามชายฝั่ง

ในเวที SX TALK STAGE ในงาน SX2026 ได้เปิดเวทีการบริหารจัดการขยะ รูปแบบเกาะอย่างยั่งยืน (พื้นที่เกาะสัง อ.เกาะสีชัง จ.ชลบุรี) โดย “ภูวณัฏฐ์ รอบคอบ” ผอ.กองสาธารณสุข และสิ่งแวดล้อม เทศบาลตำบลเกาะสีชัง และ “สิวาลัย สวัสดิ์รักษา” ผอ.โรงเรียนเกาะสีชัง จ.ชลบุรี เล่าให้ฟังว่า ข้อจำกัดสำคัญของเกาะสีชัง คือ สภาพพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นหิน ไม่สามารถขุดทำหลุมฝังกลบได้เหมือนพื้นที่บนฝั่ง ขณะที่การขนส่งขยะรีไซเคิลออกไปจัดการภายนอกยังมีต้นทุนสูง ส่งผลให้ขยะจำนวนมากถูกสะสมไว้ที่ลานกำจัดขยะ จนกลายเป็นปัญหาขยะตกค้างเกือบ 100,000 ตันในอดีต ทั้งที่เทศบาลมีการจัดเก็บขยะจากชุมชนทุกวัน

บทเรียนสำคัญ คือ การที่ขยะหายไปจากสายตาประชาชน ไม่ได้หมายความว่าขยะถูกกำจัดไปแล้ว เมื่อมีการวิเคราะห์ข้อมูลอย่างเป็นระบบ จึงพบว่าเกาะสีชังมีขยะเกิดขึ้นมากกว่า 16 ตันต่อวัน แต่ที่ผ่านมาเคยจัดการได้เพียง 10% ส่วนที่เหลืออีก 90% กลายเป็นขยะสะสมที่รอการจัดการ

จากปลายทาง สู่การวางระบบจัดการใหม่

จุดเปลี่ยนเกิดจากความร่วมมือระหว่างเทศบาลตำบลเกาะสีชัง ภาคเอกชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยมีไทยเบฟและ SCG ร่วมสนับสนุนองค์ความรู้ การวิเคราะห์ปัญหา และวางระบบบริหารจัดการ ตั้งแต่การคัดแยก การขนส่ง ไปจนถึงการกำจัดขยะให้เหมาะสมกับประเภทและข้อจำกัดของพื้นที่

แนวทางสำคัญคือการแก้ปัญหาที่ปลายทางก่อน เพราะขยะสะสมไม่สามารถรอให้ประชาชนปรับเปลี่ยนพฤติกรรมได้ในทันที จึงต้องเร่งจัดการขยะใหม่ควบคู่กับทยอยกำจัดขยะเก่าที่ตกค้าง พร้อมปรับกระบวนการทำงานและนำสายพานเข้ามาช่วยคัดแยกและลำเลียงขยะ ทำให้ลดภาระแรงงาน เพิ่มประสิทธิภาพ และสามารถแยกวัสดุรีไซเคิลออกมาใช้ประโยชน์ได้มากขึ้น

ผลจากการปรับระบบทำให้สัดส่วนขยะใหม่ที่ต้องนำไปฝังกลบลดลงเหลือเพียง 1% จากเดิมที่เคยสูงถึง 90% ขณะที่พื้นที่ขยะตกค้างโซนแรกสามารถจัดการได้แล้ว และอยู่ระหว่างทยอยจัดการพื้นที่ส่วนที่เหลือ พร้อมวางแผนรักษามาตรฐานการจัดการในระยะยาว

เปลี่ยนพฤติกรรมต้นทาง ใช้ดิจิทัลสร้างระบบ

เมื่อระบบปลายทางเริ่มเข้าที่ เกาะสีชังจึงเดินหน้าสร้างวินัยการคัดแยกขยะตั้งแต่ต้นทาง โดยรณรงค์ให้ครัวเรือน สถานศึกษา และสถานประกอบการแยกขยะตามประเภท ทั้งขยะทั่วไป ขยะอินทรีย์ ขยะรีไซเคิล และขยะอันตราย ขยะอินทรีย์นำไปทำปุ๋ย ส่วนขยะรีไซเคิลขับเคลื่อนผ่านธนาคารขยะ ขณะที่ขยะบางประเภทประสานหน่วยงานภายนอกเข้ามารับไปจัดการอย่างเหมาะสม

การขับเคลื่อนเริ่มจากหน่วยงานราชการ 13 แห่งบนเกาะ ซึ่งดำเนินการคัดแยกเป็นต้นแบบครบ 100% ก่อนขยายสู่สถานประกอบการ 110 แห่ง และอยู่ระหว่างขยายผลไปยังภาคประชาชน

อีกเครื่องมือสำคัญคือระบบดิจิทัล แพลฟอร์ม WastePro App  เป็นการบันทึกข้อมูลการคัดแยกขยะ จากแหล่งกำเนิด ประจำครัวเรือนบันทึกและติดตามปริมาณขยะแต่ละประเภท เป็นข้อมูลสนับสนุนการกำหนด KPI และรางวัล ทำให้เทศบาลมีฐานข้อมูลสำหรับประเมินผลการคัดแยก และ และ Urbanice App ใช้ประมวลผลปริมาณขยะ และออกใบแจ้งหนี้อัตโนมัติ แจ้งค่าธรรมเนียมขยะ วิเคราะห์แนวโน้ม เพื่อวางแผนเก็บขยะ เพิ่มประสิทธิภาพ ชำระเงินออนไลน์ และสื่อสารข่าวสารกับประชาชน

ปลูกเมล็ดพันธุ์รักษ์สิ่งแวดล้อม สร้างความยั่งยืนจากเยาวชน

หัวใจของการจัดการขยะระยะยาวไม่ได้อยู่ที่เครื่องมือหรือระบบกำจัดเท่านั้น แต่อยู่ที่การสร้างคน โรงเรียนเกาะสีชังจึงร่วมกับเทศบาลและภาคเอกชนพัฒนาแนวทาง “สีชังโมเดล” มุ่งสร้างความเป็นพลเมืองด้านสิ่งแวดล้อม ให้เด็กเรียนรู้ปัญหาขยะที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่ และลงมือแก้ไขผ่านกิจกรรมในโรงเรียน

ตั้งแต่การคัดแยกขยะ ธนาคารขยะรีไซเคิลที่เปิดรับซื้อเดือนละ 2 ครั้ง การทำปุ๋ยหมักจากใบไม้ การเลี้ยงหนอนเพื่อจัดการขยะอินทรีย์ ไปจนถึงการนำขยะทะเลมาพัฒนาต่อยอดเป็นนวัตกรรมการเรียนรู้ พร้อมพัฒนาหลักสูตรด้านการจัดการขยะและสิ่งแวดล้อมทางทะเล เพื่อขยายองค์ความรู้จากนักเรียนไปสู่ครอบครัวและชุมชน

เป้าหมายไม่ใช่เพียงลดปริมาณขยะ แต่ต้องการปลูกจิตสำนึกและสร้างเยาวชนที่เข้าใจบริบทของบ้านเกิด มีความรับผิดชอบต่อสังคม และสามารถกลับมาเป็นผู้นำในการดูแลชุมชนของตนเองในอนาคต

กรณีของเกาะสีชังจึงสะท้อนให้เห็นว่า การจัดการขยะอย่างยั่งยืนไม่ใช่แค่ทำให้ขยะหายไปจากพื้นที่ แต่ต้องสร้างระบบที่ทุกฝ่ายมีส่วนร่วม ตั้งแต่ภาครัฐ เอกชน ชุมชน ไปจนถึงสถานศึกษา เพราะผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นไม่ได้มีเพียงสิ่งแวดล้อมที่สะอาดขึ้น แต่ยังสร้างอาชีพและรายได้ให้คนในพื้นที่ ยกระดับคุณภาพชีวิต ลดภาระการบริหารจัดการ และรักษาทรัพยากรธรรมชาติซึ่งเป็นต้นทุนสำคัญของการท่องเที่ยว

นี่คือบทเรียนของเกาะสีชังที่กำลังเปลี่ยนวิกฤตขยะให้เป็นโอกาส และพิสูจน์ว่าความยั่งยืนของเกาะท่องเที่ยวต้องเริ่มจากการดูแลบ้านของตัวเองอย่างเป็นระบบ