ตลาดแรงงานไทยกำลังเปลี่ยนไปตามทิศทางของเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมใหม่ ขณะที่ระบบการศึกษายังผลิตบัณฑิตบางสาขาไม่ตรงกับความต้องการของนายจ้าง ทำให้คนจบใหม่จำนวนหนึ่งเสี่ยงหางานยาก ส่วนแรงงานที่อยู่ในอุตสาหกรรมเดิมก็ต้องเตรียมรับมือกับการเปลี่ยนแปลงของสายงาน คำถามคือคนทำงานจะเพิ่มทักษะและนำความรู้ที่มีไปต่อยอดสู่อาชีพใหม่ได้อย่างไร
ประเด็นดังกล่าวเป็นหัวข้อในเวที SX TALK STAGE เรื่อง ‘อยู่รอดในตลาดงานอนาคตได้ด้วย THAILAND SKILL BRIDGE’ ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดต่อเนื่องเป็นปีที่ 7 ภายใต้แนวคิด ‘พอเพียง ยั่งยืน เพื่อโลก’ โดย ศ.ดร.สุรินทร์ คำฝอย รองผู้อำนวยการสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) อธิบายถึงปัญหากำลังคนไทยและแนวทางเตรียมทักษะให้สอดคล้องกับตลาดงานในอนาคต
เรียนจบ แต่ตลาดไม่รองรับ
‘ศ.ดร.สุรินทร์ คำฝอย’ รองผู้อำนวยการสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) กล่าวว่า ปัจจุบันประเทศไทยมีหลักสูตรระดับอุดมศึกษาประมาณ 11,000 หลักสูตร ส่วนใหญ่เป็นสายสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ (Non-STEM) มากกว่าสายวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิศวกรรมศาสตร์ และคณิตศาสตร์ (STEM) เนื่องจากหลักสูตรสายสังคมศาสตร์มีต้นทุนการผลิตบัณฑิตต่ำกว่า ไม่ต้องลงทุนเครื่องมือและเทคโนโลยีราคาแพงเหมือนหลักสูตรสายวิทยาศาสตร์
ปัจจุบันมีผู้เรียนในระบบอุดมศึกษาประมาณ 1.8 ล้านคน ตั้งแต่ระดับปริญญาตรีจนถึงบัณฑิตศึกษา แต่เมื่อเทียบจำนวนผู้เรียนกับตำแหน่งงานที่ตลาดต้องการในอนาคต กลับพบว่ามีส่วนต่างสูงถึง 800,000 คน หมายความว่าตลาดงานอาจรองรับผู้จบการศึกษาตามโครงสร้างการผลิตกำลังคนแบบเดิมได้ไม่เพียงพอ ส่งผลให้คนจบใหม่ (First Jobber) เสี่ยงตกงานมากขึ้น ขณะที่ภาคอุตสาหกรรมเริ่มชะลอการรับพนักงานใหม่ ซึ่งเป็นทิศทางที่สอดคล้องกับรายงานวิเคราะห์ของกองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF)
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคืออุตสาหกรรมเทคโนโลยีอาหาร ซึ่งมีตำแหน่งงานที่ต้องการแรงงาน 70,000-80,000 คน แต่จำนวนผู้เรียนกลับไม่เพียงพอ ขณะที่บัณฑิตสาย Non-STEM มีเพียง 7% ที่ได้ทำงานตรงกับกลุ่มอุตสาหกรรมเป้าหมาย ส่วนผู้เรียนสาย STEM มีถึง 57% ที่ได้รับการจ้างงานตั้งแต่ยังเรียนไม่จบ
อีกปัญหาคือการเลือกเรียนที่ยังไม่สอดคล้องกับความถนัดและเส้นทางอาชีพ โดยมีนักศึกษาย้ายคณะหรือเปลี่ยนสายการเรียนสูงถึงปีละ 90,000 คน และเพิ่มเป็นมากกว่า 100,000 คนในปีล่าสุด ข้อมูลจากมหาวิทยาลัยชั้นนำยังพบว่า คณะวิทยาศาสตร์มีคะแนนขั้นต่ำในการรับเข้าอยู่ในระดับต่ำเมื่อเทียบกับสาขาอื่น ทั้งที่ทั่วประเทศมีนักศึกษาคณะวิทยาศาสตร์รวมกันเพียง 27,000 คน ส่วนหนึ่งเพราะผู้เรียนยังไม่เห็นภาพชัดเจนว่าเรียนจบแล้วจะประกอบอาชีพอะไรได้บ้าง
ทุกสาขาต้องต่อยอดได้
ศ.ดร.สุรินทร์ กล่าวต่อไปว่าการผลิตกำลังคนต้องเริ่มจากความต้องการของอุตสาหกรรม แล้วจึงวางแผนการศึกษาให้สอดคล้องกัน เช่น ไต้หวันเปิดโอกาสให้ผู้จบสาย Non-STEM เข้าทำงานในอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์ได้ บัณฑิตนิติศาสตร์สามารถดูแลงานสิทธิบัตรการออกแบบวงจร ส่วนผู้จบมนุษยศาสตร์สามารถทำงานด้านการออกแบบส่วนติดต่อผู้ใช้งาน (User Interface) ได้
ขณะที่จีนปรับการศึกษาโดยนำทักษะ STEM ไปสอดแทรกในหลายสาขา ทั้งเศรษฐกิจ การเงิน การค้า เกษตรกรรมอัจฉริยะ และเทคโนโลยี AI รวมถึงเปิดโอกาสให้ผู้เรียนสายภาษานำความรู้ไปต่อยอดเป็นทักษะสร้างชุดคำสั่ง (Prompt Engineering) สำหรับระบบปัญญาประดิษฐ์
ศ.ดร.สุรินทร์ มองว่า ประเทศไทยต้องปรับวิธีคิดเรื่องการเรียน โดยลดการแบ่งแยกระหว่างสายวิทยาศาสตร์กับสายศิลปศาสตร์ และเพิ่มทักษะ STEM เข้าไปในทุกสาขาวิชา ควบคู่กับการปรับระบบสอบเข้ามหาวิทยาลัยให้เน้นการคิดวิเคราะห์และวิพากษ์ รวมถึงเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้สัมผัสประสบการณ์ทำงานจริงตั้งแต่ชั้นปีที่ 2 เพื่อให้เข้าใจความต้องการของตลาดก่อนเรียนจบ
เชื่อมทักษะสู่งานใหม่
Thailand Skill Bridge หรือสะพานทักษะ เป็นแนวทางที่รัฐบาลริเริ่มขึ้นเพื่อช่วยให้แรงงานปรับตัวตามความเปลี่ยนแปลงของตลาดงาน โดยเปิดโอกาสให้นำความรู้และประสบการณ์จากงานเดิมไปต่อยอด เพื่อเปลี่ยนไปทำงานในอุตสาหกรรมที่กำลังต้องการแรงงานเพิ่มขึ้น
ตัวอย่างเช่น อุตสาหกรรมยานยนต์ที่กำลังเปลี่ยนจากเครื่องยนต์สันดาปไปสู่เทคโนโลยีใหม่ ทำให้แรงงานในสายการผลิตเครื่องยนต์สันดาปเดิมประมาณ 48,000 คนมีความเสี่ยงได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลง ขณะที่อุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์และแผงวงจรพิมพ์อัจฉริยะ (PCB) กลับต้องการแรงงานเพิ่มถึง 100,000-200,000 คน
จากการวิเคราะห์ของ สอวช. พบว่า แรงงานกลุ่มนี้ยังสามารถนำทักษะเดิมไปใช้ในอุตสาหกรรมใหม่ได้ โดยต้องเรียนรู้เพิ่มเติมเพียง 5-6 ทักษะ จึงมีการพัฒนาหลักสูตรฝึกอบรมเพื่อเพิ่มทักษะเดิมและเรียนรู้ทักษะใหม่ (Upskill/Reskill) ให้แรงงานมีความพร้อมสำหรับการเปลี่ยนสายงาน
ส่วนการสนับสนุนดำเนินผ่านความร่วมมือของกระทรวง อว. กระทรวงการคลัง กระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงแรงงาน และสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) โดยใช้สิทธิประโยชน์ทางภาษีจูงใจให้ภาคเอกชนร่วมพัฒนาคนทำงาน สถานประกอบการที่ส่งพนักงานเข้าอบรมสามารถนำค่าใช้จ่ายไปลดหย่อนภาษีได้ 250% ขณะที่สถานประกอบการที่รับแรงงานทักษะสูงซึ่งผ่านการอบรมเข้าทำงาน สามารถนำค่าใช้จ่ายในการจ้างงานไปลดหย่อนได้ 150% นอกจากนี้ BOI ยังสนับสนุนงบประมาณกว่า 2,000 ล้านบาท สำหรับจัดฝึกอบรมทักษะในอุตสาหกรรมเป้าหมาย โดยเปิดให้ภาคเอกชนเข้ามาร่วมจัดหลักสูตรด้วย
ปั้นคนรับ 3 อุตสาหกรรม
ประเทศไทยตั้งเป้าเพิ่มแรงงานทักษะสูงอีก 2.8 ล้านคน ภายในปี 2573 เพื่อรองรับเป้าหมายการเติบโตทางเศรษฐกิจ โดย สอวช. และกระทรวง อว. แบ่งอุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ออกเป็น 3 กลุ่ม หรือ 3 Siam ได้แก่ สยามไมโคร (Siam Micro) ครอบคลุมเซมิคอนดักเตอร์ AI อิเล็กทรอนิกส์อัจฉริยะ เทคโนโลยีควอนตัม และการออกแบบชิป สยามเมดิคัล (Siam Medical) ครอบคลุมอุตสาหกรรมการแพทย์ การรักษาพยาบาล และการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ ส่วนสยามเทอร์เร (Siam Terre) ครอบคลุมอุตสาหกรรมเกี่ยวกับดิน เกษตรกรรมอัจฉริยะ และเทคโนโลยีอาหาร
สำหรับการเตรียมกำลังคน สอวช. ร่วมกับที่ประชุมคณบดีคณะวิทยาศาสตร์ทั่วประเทศ นำร่องเพิ่ม 6 รายวิชาทักษะเฉพาะทาง เช่น วัสดุเฉพาะทางและวงจรไฟฟ้าพื้นฐาน ให้แก่นักศึกษาคณะวิทยาศาสตร์ชั้นปีที่ 2 จำนวน 24,000 คน เพื่อเตรียมความพร้อมเข้าสู่อุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์
อีกช่องทางคือระบบ Thailand Future Skill Match ที่กระทรวง อว. พัฒนาร่วมกับศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (NECTEC) โดยนำซูเปอร์คอมพิวเตอร์มาช่วยจับคู่ทักษะของผู้เรียนและแรงงานกับตำแหน่งงานที่เปิดรับ เปิดให้ตั้งแต่นักเรียนระดับมัธยมศึกษา นักศึกษามหาวิทยาลัย ไปจนถึงคนทำงานทั่วไป สะสมผลงานและเรียนผ่านคลังความรู้เปิด (Open Learning) ซึ่งเชื่อมโยงหลักสูตรจากมหาวิทยาลัยชั้นนำในต่างประเทศ เช่น Arizona State University และ Imperial College
ศ.ดร.สุรินทร์ กล่าวทิ้งท้ายว่า คนที่จะอยู่รอดและเติบโตในโลกการทำงานยุคใหม่ คือคนที่ปรับตัวได้เร็ว ยืดหยุ่น และพร้อมเรียนรู้ตลอดเวลา เพราะความรู้จากสาขาที่เรียนมาเดิมยังสามารถนำไปต่อยอดกับงานรูปแบบใหม่ได้ หากรู้จักเติมทักษะที่ตลาดต้องการ Thailand Skill Bridge จึงเป็นอีกช่องทางที่ช่วยให้คนทุกช่วงวัยมีโอกาสพัฒนาความสามารถ เปลี่ยนสายงาน และเตรียมตัวเข้าสู่อาชีพในอุตสาหกรรมอนาคต
