อย่างไรก็ตาม ยังมีคนกลุ่มหนึ่งที่ไม่ยอมแพ้ ค่อย ๆ สร้างความเข้าใจให้กับเกษตรกรทีละนิด จนทุกคนมองเห็นภาพเดียวกันที่มีจุดหมายคือ “ความยั่งยืน” วันนี้ “ทีมวิถีชีวิต” มีเรื่องราวเบื้องหลังการทำงานเพื่อ “ปลุกชีพจรต้นน้ำน่าน” ให้กลับมามีจังหวะชีวิตอีกครั้ง…
ภาพของภูเขาหัวโล้นที่เคยเป็นบาดแผลของผืนป่าต้นน้ำภาคเหนือในพื้นที่ จ.น่าน กำลังถูกเขียนบันทึกหน้าใหม่ด้วยวิถีชีวิตที่เปลี่ยนไปของผู้คนในพื้นที่ ทั้งนี้ หากถามใจคนน่านแล้ว ทุกคนรู้ดีว่าไม่มีใครอยากทำลายป่าที่เป็นบ้านเกิดของตัวเอง แต่เมื่อโจทย์ใหญ่ที่สุดของชีวิตคือ “ปากท้องของครอบครัว” และตราบใดที่ผืนดินทำกินยังไม่สามารถสร้างรายได้ที่มั่นคงพอจะส่งลูกเรียนหรือดูแลคนแก่ในบ้านได้นั้น คำชวนให้ลดพื้นที่เพาะปลูกพืชเชิงเดี่ยวก็เป็นได้เพียงเสียงลมพัดผ่าน
“ทางรอดที่แท้จริงของป่าต้นน้ำน่านจึงไม่ใช่การบังคับห้ามเข้าป่า แต่เป็นการออกแบบวิถีทำกินแบบใหม่ที่ตอบคำถามให้ได้ว่า ชาวบ้านจะอยู่ร่วมกับป่าอย่างมีศักดิ์ศรีและมีรายได้เลี้ยงชีพอย่างยั่งยืนได้อย่างไร” เป็นคำถามที่หนึ่งในทีมทำงานเพื่อพลิกฟื้นผืนป่าต้นน้ำน่านบอกกับ “ทีมวิถีชีวิต” เกี่ยวกับเรื่องนี้ โดยคณะทำงานชุดนี้ต้องบอกเลยว่า ไม่ธรรมดา เพราะเป็นการรวมตัวกันของบรรดา “Super Think Tank” ของประเทศไทย ที่อยู่เบื้องหลังโปรเจกต์นี้ นำโดย ศ.ดร.นพ.พงษ์รักษ์ ศรีบัณฑิตมงคล, ดร.สมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์, ผศ.ดร.อาร์ม ตั้งนิรันดร, รศ. ดร.นพพร ลีปรีชานนท์, ทวีศักดิ์ ธนเดโชพล, อนันต์ ลาภสุขสถิต และ ดร.วิชาญ อิงศรีสว่าง ที่จับมือกันลงพื้นที่ไปรับฟังเสียงสะท้อนจากคนทำงานจริง
สำหรับโปรเจกต์ปลุกชีพจรให้กับต้นน้ำน่านนี้ เกิดขึ้นภายใต้แนวคิด “คืนป่า–ทำยาจากพืช“ ที่คณะทำงานของโปรเจกต์ดังกล่าวค้นพบคำตอบจากความเข้าใจในวิถีชีวิตคนกับธรรมชาติ โดยหนึ่งในคณะทำงานเล่าว่า แนวคิดนี้ไม่ได้มองป่ากับเกษตรกรรมเป็นเส้นขนาน แต่มองว่าถ้าสามารถปรับเปลี่ยนพื้นที่ใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ให้เป็น “แปลงปลูกพืชสมุนไพรคุณภาพสูง” ซึ่งไม่เพียงแค่ช่วยคืนความชุ่มชื้นให้ผืนป่า แต่ยังช่วยสร้างมูลค่าจากพืชที่ใช้ทำยาสมุนไพรเหล่านี้ได้ไปพร้อมกัน โดยหนึ่งในคณะทำงานนี้ ชวนให้เราหลับตาและนึกภาพจินตนาการตามคำบอกเล่า ที่วันหนึ่งเกษตรกรไม่ต้องโค่นต้นไม้เพื่อเปิดหน้าดินรับแสงแดดอีกต่อไป แต่เปลี่ยนมาเป็นช่วยกันดูแลรักษาต้นไม้ใหญ่เอาไว้ เพื่อให้ร่มเงาของมันทำหน้าที่เป็น “หลังคาธรรมชาติ” เพื่อช่วยฟูมฟักสมุนไพรล้ำค่าที่ซ่อนตัวอยู่เบื้องล่าง
พื้นที่ก่อน-หลังทำโปรเจกต์
ทว่าเส้นทางจากต้นสมุนไพรในป่าสู่ผลิตภัณฑ์สุขภาพระดับพรีเมียมนั้นก็ไม่ง่าย เพราะระหว่างพืชสดในแปลงปลูกกับขวดสารสกัดบนชั้นวางสินค้า ยังมีกำแพงของความรู้และเทคโนโลยีอีกหลายสิ่ง ที่เกษตรกรตัวเล็ก ๆ ไม่อาจข้ามผ่านได้เพียงลำพัง ตั้งแต่การคัดเลือกสายพันธุ์ที่ใช่ วิธีปลูกที่ถูกต้อง ไปจนถึงจังหวะเวลาเก็บเกี่ยว ซึ่งขั้นตอนเหล่านี้หากขาดความแม่นยำ สมุนไพรที่ทุ่มเทแรงกายปลูกมาก็อาจมีสารสำคัญไม่ถึงเกณฑ์มาตรฐาน จนกลายเป็นเพียงผลผลิตเกรดรองที่ถูกกดราคา และจากกำแพงข้อจำกัดดังกล่าว จึงกลายมาเป็น “จุดเริ่มต้นที่สำคัญ” ในการผนึกกำลังกันระหว่างภาคเอกชนและนักวิจัยไทย เพื่อทลายกำแพงดังกล่าว โดยเป็นความร่วมมือกันของ “KAI” หรือ สถาบัน เค อะโกร–อินโนเวท ภายใต้มูลนิธิกสิกรไทย กับ หน่วยงานวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (ววน.) ที่นำโดย สกสว. และ สวก. เพื่อจะร่วมกันต่อจิ๊กซอว์ทุกชิ้นส่วนให้สมบูรณ์ โดยภายใต้กรอบความร่วมมือในโปรเจกต์นี้ หนึ่งในคณะทำงานบอกว่า ต้องใช้เงินมูลค่าไม่น้อยกว่า 2,000 ล้านบาท ระหว่างปีงบประมาณ 2570-2573 โดยงบประมาณก้อนนี้เป็นการรวมกองกันช่วยลงขัน แบ่งเป็น ทุนจากมูลนิธิกสิกรไทยกว่า 1,000 ล้านบาท นำมาร่วมกับงบของกองทุนส่งเสริม ววน. เพื่อเปลี่ยนองค์ความรู้ในห้องแล็บให้กลายเป็นเงินในกระเป๋าชาวบ้าน พร้อมกับให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า หมุดหมายที่ท้าทายที่สุดของโปรเจกต์นี้ คือ การวางเป้าหมายรายได้เอาไว้ที่ 100,000 บาทต่อไร่ต่อปี ซึ่งตัวเลขนี้ก็ไม่ได้ตั้งขึ้นมาลอย ๆ แต่ผ่านการคำนวณอย่างละเอียดทั้งต้นทุน ผลผลิต และความต้องการของตลาดอุตสาหกรรมยาและเครื่องสำอางยุคใหม่ ที่พร้อมจ่ายแพงกว่าเพื่อแลกกับคุณภาพที่ดีนั่นเอง นี่เป็นข้อมูลโดยสังเขปเรื่องนี้
“เพราะโลกของอุตสาหกรรมสมุนไพรไม่ได้ซื้อขายกันด้วยน้ำหนักกิโลกรัมแบบพืชไร่ทั่วไป แต่ตัดสินกันที่ความเข้มข้นของสารสำคัญและความปลอดภัย ซึ่งทุกขั้นตอนที่เกษตรกรทำภายใต้โปรเจกต์นี้ต้องตรวจสอบย้อนกลับได้ตั้งแต่วันแรกที่หย่อนเมล็ดพันธุ์ลงดิน” เป็น “กฎเหล็ก” ของเกษตรกรที่ร่วมโปรเจกต์ “คืนป่า–ทำยาจากพืช”
ทีม Super Think Tank
เพื่อให้เห็นภาพนี้ชัดขึ้นก็ต้องไปทัศนศึกษาดูวิธีการกันบนพื้นที่ 33 ไร่ ของ ศูนย์วนเกษตร–พฤกษเภสัช (PAD) ที่มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนาน่าน ซึ่งได้ถูกเนรมิตให้เป็น “ห้องเรียนธรรมชาติขนาดใหญ่” ที่หลอมรวมศาสตร์วนเกษตร เภสัชศาสตร์ และเทคโนโลยีการแปรรูปเข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้เกษตรกรได้ใช้เป็นพื้นที่เรียนรู้และเห็นของจริง โดยที่ศูนย์ตัวอย่างซึ่งใช้เป็นแหล่งเรียนรู้ของเกษตรกร จ.น่าน จะแสดงกระบวนการทั้งหมดตั้งแต่ต้นให้เกษตรกรได้สัมผัสและเห็นด้วยตาตัวเอง เริ่มจากเมื่อผลผลิตถูกเก็บเกี่ยวออกจากป่า ระบบนิเวศที่ KAI ออกแบบไว้ก็จะรับช่วงต่อทันที ตั้งแต่หน่วยต้นน้ำวนเกษตร–พฤกษเภสัช (PAU) ที่ช่วยจัดการคัดล้าง ตัดแต่ง และทำให้สมุนไพรแห้งอย่างถูกวิธี ก่อนจะส่งต่อไปที่ศูนย์นวัตกรรมพฤกษเภสัช (PIC) ที่เปรียบเสมือนหัวใจสำคัญของการยกระดับมูลค่า โดยตัวแทนนักวิจัยในศูนย์ฯ อธิบายว่า ภายในห้องปฏิบัติการ นักวิจัยจะทำหน้าที่สกัดสารสำคัญให้ได้มาตรฐานสม่ำเสมอ กับเปลี่ยนวัตถุดิบพื้นบ้านให้เป็นสารตั้งต้นคุณภาพสูง เพื่อส่งต่อให้พันธมิตรนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สุขภาพ เครื่องสำอาง และยาสมุนไพรที่ตลาดโลกต้องการ
“โมเดลนี้จะช่วยสร้างแรงจูงใจให้กับเกษตรกร เพราะเมื่อราคาขายผูกโยงกับคุณภาพและปริมาณสารสำคัญอย่างชัดเจนและเป็นธรรม เกษตรกรจะเกิดแรงจูงใจในการดูแลแปลงปลูกอย่างประณีตด้วยตัวเอง โดยไม่ต้องมีใครมาคอยบังคับหรือกวดขันเหมือนในอดีตอีกต่อไป” ตัวแทนของนักวิจัยพูดถึงผลที่จะเกิดขึ้นจากโมเดลนี้
ลงพื้นที่จริง-ค้นคว้าในห้องวิจัย
ทั้งนี้ เมื่อเร็ว ๆ นี้ หลังโปรเจกต์ดังกล่าวเริ่มดำเนินการไปสักพักหนึ่ง ทางคณะทำงานชุดใหญ่ทั้งของ KAI สกสว. และ สวก. ได้ลงพื้นที่ไปติดตามผล จนกลายเป็นข้อสังเคราะห์ที่พบว่า การพัฒนาวิถีชีวิตที่ยั่งยืนไม่อาจมองแค่เรื่องของอาชีพเพียงมิติเดียว แต่ต้องดูแลคุณภาพชีวิตคนในชุมชนแบบองค์รวมตั้งแต่วัยเยาว์ไปจนถึงวัยชราด้วย
ภายใต้การดำเนินของแนวคิด “คืนป่า-ทำยาจากพืช” ที่เป็นความร่วมมือกันของภาคเอกชนและหน่วยงานวิจัยระดับประเทศ ทำให้วันนี้ คนน่านจึงค่อย ๆ มองเห็นภาพความสำเร็จปรากฏขึ้นเด่นชัดมากขึ้นเรื่อย ๆ กับภาพความเชื่อมโยงที่งดงามระหว่างผืนป่า ห้องเรียน และโรงพยาบาล ที่ได้หน่วยงานต่าง ๆ เข้ามาเป็น “ข้อต่อสำคัญ” ให้โปรเจกต์นี้ เพื่อให้คนในพื้นที่เข้าถึงการรักษาที่ดีที่สุด โดยตัวแทนของคณะทำงานย้ำว่า “เมื่อลูกหลานมีอนาคตการศึกษา และคนในครอบครัวมีที่พึ่งพิงยามเจ็บป่วย ความมั่นคงทางจิตใจเหล่านี้ จะทำให้คนน่านกล้าที่จะก้าวออกจากวิถีเกษตรแบบเดิม ๆ…หันกลับมาฟื้นฟูผืนป่าต้นน้ำ”.
‘บทเรียนจริงจากซอสพริกแพร่’
นอกจากพื้นที่ทำงานเป้าหมายอย่าง จ.น่าน แล้ว คณะทำงานยังข้ามไปถอดรหัสความสำเร็จข้ามจังหวัดไปถึงที่ ศูนย์การเรียนรู้การแปรรูปอาหาร ต.แม่จั๊วะ อ.เด่นชัย จ.แพร่ เพื่อศึกษาการลงทุนโรงงานแปรรูปชุมชน ที่เป็นขั้นตอนที่มักจะทำให้เกษตรกรและวิสาหกิจหลายแห่งตกม้าตาย เพราะสร้างอาคารได้ แต่ไม่มีวัตถุดิบป้อนสายการผลิต โดยบทเรียนราคาแพงจากหลายพื้นที่สอนให้รู้ว่า เครื่องจักรที่ทันสมัยจะไร้ความหมายทันที หากขาดการวางแผนจัดการที่ดี ตั้งแต่เรื่องของวัตถุดิบตามฤดูกาล ค่าบำรุงรักษา และตลาดรองรับที่แน่นอน ซึ่งเป็นโจทย์ที่งานวิจัยของ สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.) เข้ามาช่วยคลี่คลายได้สำเร็จ จนเกิดเป็น “บทเรียนซอสพริกเมืองแพร่” ด้วยทุนวิจัยของ สวก. ก่อนจะต่อยอดจากซอสพริกมาเป็นผลิตภัณฑ์อื่น ๆ อาทิ ซอสผัดไทย และแกงฮังเล โดยหนึ่งในทีมทำงานโปรเจกต์นี้ บอกว่า “บทเรียนนี้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า เมื่อนำวิทยาศาสตร์มาจับมือกับภูมิปัญญาท้องถิ่น ผลิตภัณฑ์ชุมชนก็สามารถก้าวข้ามขีดจำกัดเดิม ๆ และสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจได้อย่างมหาศาล โดยบทพิสูจน์ความสำเร็จนี้จะเกิดขึ้นในอีก 4 ปีต่อจากนี้ ที่จะไม่ได้ถูกวัดด้วยจำนวนตัวเลขในรายงานวิจัย แต่จะสะท้อนผ่านตัวเลขเงินฝากในบัญชีของเกษตรกร และพื้นที่สีเขียวของป่าต้นน้ำน่านที่ค่อย ๆ แผ่ขยายกว้างไกลขึ้นทุกปี”.
ศิริโรจน์ ศิริแพทย์
[email protected]
