ช่วงรอยต่อของฤดูกาลปลายฝนต้นหนาวนับจากช่วงเวลานี้ถือเป็นอีกจังหวะดีสำหรับการ “ดูนก” นอกจากนกน้อยประจำถิ่นยังมี นกสีสวย แปลกตา นกอพยพ หลายชนิดบินหนีความหนาวเย็นจากแดนไกล มาเกาะกิ่งไม้อวดโฉม ส่งเสียงเจื้อยแจ้วทักทาย ….
การเดินทางมาของนกอพยพเป็นเหมือนปฏิทิน ส่งสัญญาณบอกเล่าธรรมชาติ บอกเล่าฤดูกาล แจ้งการถึงมาของฤดูหนาวที่กำลังจะเริ่มขึ้น อีกทั้งการดูนกนอกจากเป็นกิจกรรมคุณภาพที่ให้ความสุขใจ ได้พักผ่อนเพลิดเพลิน การสังเกตเฝ้าชม การดูนกยังเชื่อมการเรียนรู้ธรรมชาติ ตระหนักถึงความสำคัญธรรมชาติรอบๆตัว
การดูนกแม้จะดูได้ทุกฤดูกาล แต่ช่วงปลายฝนต้นหนาว การดูนกดูจะมีความพิเศษ มีความคึกคักเพิ่มขึ้น ทั้งนี้ชวนสำรวจธรรมชาติ “ดูนก” ชวนค้นเรื่องน่ารู้หลายมิติที่สะท้อนผ่านนกและการดูนก โดย นายสัตวแพทย์เกษตร สุเตชะ ศูนย์วิจัยและนวัตกรรมทางสัตวแพทย์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ให้ความรู้ประเด็นนี้ว่า ประเทศไทยเป็นประเทศในเขตร้อนชื้นที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงทั้งพืชและสัตว์ ตั้งอยู่ระหว่างเขตสัตวภูมิศาสตร์ที่สำคัญจากเหนือลงใต้ ตะวันออกและตะวันตก เหมือนศูนย์กลางของนกและสัตว์ป่าในภูมิภาค
ด้วยเหตุนี้จึงพบนกที่กระจายพันธุ์จากอินเดีย จากจีน จากพม่า ฯลฯ ตามแหล่งดูนกต่างๆทั่วไทยได้ซึ่งสามารถเดินทางดูนกในภูมิภาคต่างๆได้ตลอดทั้งปี โดยกิจกรรมดูนกได้รับการตอบรับ เป็นการพักผ่อนที่ทำให้ได้ใช้เวลาใกล้ชิดกับธรรมชาติ กับตัวเองและครอบครัวอย่างคุ้มค่า มีคุณค่า
“รอยต่อของฤดูกาลช่วงเวลานี้ จากที่กล่าวเป็นอีกจังหวะดี โดยจะมีนกอพยพหลายชนิดบินหนีหนาวผ่านมาให้ชม ทั้งนี้อากาศหนาวเย็นที่พัดจากขั้วโลกเหนือลงสู่ทวีปเอเชียทางด้านล่างซึ่งรวมถึงไทย เหล่าสรรพสัตว์ที่อยู่ในพื้นที่หนาว จะเริ่มจำศีล แมลงเริ่มอาศัยลงใต้ดินเพื่อหนีความหนาวเย็น เอาตัวรอด
สำหรับ “นก” ก็เช่นกัน ปรับตัวบินหนีพายุลมแรง หนีความหนาวเย็น อพยพลงสู่พื้นที่ด้านล่าง อาศัยหากินในพื้นที่ที่มีความอบอุ่นกว่า โดยการอพยพเดินทางไกลเช่นนี้มีมายาวนาน อพยพจากด้านบนหนีหนาวลงมาทางด้านล่าง จากเหนือลงใต้ อพยพลงมาตามแหล่งอาหาร”
การดูนกในช่วงเวลานี้ในเดือนตุลาคม มีปรากฏการณ์ที่น่าสนใจ น่าติดตามซึ่งก็คือ เหยี่ยวอพยพ เดินทางจากตอนเหนือทวีปเอเชียลงไปที่มาเลเซีย อินโดนีเซียซึ่งเป็นจุดหมายเป็นป่าฝนขนาดใหญ่ โดยการอพยพเริ่มขึ้นนับแต่เดือนสิงหาคมถึงกลางเดือนพฤศจิกายน โดยช่วงเดือนนี้จะเด่นชัดมากขึ้นเหยี่ยวอพยพที่บินผ่านประเทศไทยมีจำนวนมาก มีการนับจำนวนอย่างต่อเนื่อง รวมถึงยังจัดเทศกาลดูเหยี่ยวชมนก โดยทางจัดหวัดชุมพรจัดขึ้นนับแต่ปี 2545 จวบปัจจุบัน โดยจุดดูเหยี่ยวอยู่ที่ เขาดินสอ อำเภอปะทิว จังหวัดชุมพร
“เขาดินสอ เป็นจุดที่ชมเหยี่ยวได้เป็นอย่างดี เป็นหมุดหมายสำคัญของนักดูนกต่างชาติ โดยเมื่อมาที่นี่จะสังเกตเห็นเหยี่ยวได้ชัดเจน และมองเห็นได้เป็นจำนวนมาก โดยฝั่งหนึ่งติดกับทะเล ขณะที่อีกฝั่งหนึ่งติดแผ่นดิน ไม่ว่าเหยี่ยวจะบินมาทางฝั่งใดก็จะได้เห็น ในแต่ละปีจะมีกิจกรรมนับนก ถ่ายภาพเหยี่ยว ฯลฯ ซึ่งส่งเสริมการท่องเที่ยวที่ชุมพรอีกทางหนึ่งเพิ่มจากการเที่ยวชมทะเล สร้างงาน สร้างรายได้ให้กับชุมชน”
คุณหมอเกษตร อธิบายเพิ่มอีกว่า การเดินทางมาเป็นจำนวนมากของเหยี่ยวและการเดินทางมาของนกอพยพ บ่งบอกถึงธรรมชาติในประเทศไทยยังเพียงพอที่นกอพยพจะหากิน อย่างเช่น เหยี่ยวอพยพ การเดินทางมาในแต่ละปีซึ่งมีจำนวนมากนอกจากชวนตื่นตาตื่นใจ เหยี่ยวยังช่วยเคลียร์ศัตรูพืช กินหนอน กินแมลง ฯลฯ ช่วยเกษตรกรเป็น Ecosystem Service หรือนิเวศบริการ จากนั้นช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงเมษายน เหยี่ยวก็จะอพยพกลับไปยังพื้นที่ทำรังวางไข่
นอกจากนี้ยังมี นกอพยพขนาดเล็ก โดยมีทั้งอพยพในระยะทางยาว และอพยพในระยะทางสั้น โดยการอพยพในระยะทางยาวที่ประเทศไทยเป็นทางผ่าน กลุ่มที่รู้จักกันดีคือ กลุ่มนกชายเลน โดยทุกปีที่บินเข้ามาที่ประเทศไทยมีเป็นจำนวนไม่น้อย อีกทั้ง หลายชนิดยังเป็นนกหายากของโลก เช่น นกชายเลนปากช้อน นกทะเลขาเขียวลายจุด นกซ่อมทะเลอกแดง นกน๊อตใหญ่ ฯลฯ โดยเฉพาะ นกชายเลนปากช้อน นกที่ลดจำนวนลงอย่างต่อเนื่อง ด้วยพื้นที่ชายฝั่งทะเลที่นกจะหยุดแวะพักกินอาหารถูกทำลาย ทั้งมีความเสี่ยงต่อการถูกล่า
“ประเทศไทยมีโครงการอนุรักษ์นกชายเลนอพยพ โดยคงพื้นที่ชายฝั่งเพื่อเป็นแหล่งอาหารให้กับนก เป็นเหมือนโรงอาหารกลางทางให้กับนกได้แวะเติมอาหาร ทั้งนี้ กลุ่มนกชายเลน เป็นนกอีกกลุ่มหนึ่งที่บ่งบอกคุณภาพสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะการปรากฏตัวของ นกชายเลนปากช้อน นกหายากของโลก โดยประเทศไทยเป็นอีกหมุดหมายการชมนกชนิดนี้ เป็นปลายทางให้กับนักดูนกจากต่างประเทศได้เดินทางมาชม”
นอกจากนี้ยังมี นกอพยพตัวเล็กๆ ที่ส่งเสียงร้องเพราะๆ ปรากฏตัวตามพื้นที่สีเขียวทั่วไทย ตั้งแต่ภาคเหนือจรดใต้ เพื่ออพยพเดินทางต่อไปยังปลายทาง เกาะกิ่งไม้ แวะพักในพื้นที่สวนสาธารณะ อย่างเช่น กลุ่มนกจับแมลง กลุ่มนกกระเต็น กลุ่มนกแต้วแร้ว กลุ่มนกคัดคู ฯลฯ เป็นนกสีสวย ตัวเล็ก โดยในหน้าหนาวนกสีสันสวย เสียงเจื้อยแจ้วกลุ่มนี้ช่วยเติมเต็มบรรยากาศ สร้างสีสันให้ฤดูหนาวมีชีวิตชีวา
การดูนกในประเทศไทยดูได้ตลอดปี พบเห็นได้ง่าย ทั้งมีความหลากหลายสูง โดยประเทศไทยมีนกไม่ต่ำกว่า 1,100 ชนิด และนอกจากช่วงเวลานี้ที่จะได้ชมนกอพยพก็ยังมีนกที่พบเห็นทั่วไป อีกทั้งช่วงฤดูหนาว นกในภาคเหนืออาจอพยพลงมาภาคกลาง ด้วยที่มีนกอพยพเข้าแย่งอาหาร ทั้งนี้การอพยพของนก ไม่ใช่แค่เหนือลงใต้ อพยพจากตะวันตกไปตะวันออกก็มี ฯลฯ แต่ที่เข้าใจกันจากเหนือลงใต้นั้นเป็นไปตามลมหนาว
ประเทศไทยมีความหลากหลายทางชีวภาพสูง โดยถ้าสังเกตนกช่วงฤดูหนาว นกที่จะบอกเล่าการถึงของฤดูหนาวที่โดดเด่นยังมี นกอีเสือ นกที่จะมาในช่วงฤดูหนาว ส่งเสียงร้องเป็นเอกลักษณ์ โดยเฉพาะนกอีเสือสีน้ำตาล ขณะที่ นกจับคาหัวเขียว นกอพยพที่จะเข้ามาประเทศไทยเพื่อทำรังวางไข่ เป็นนกที่คนเมืองสามารถสังเกตเห็นได้
ส่วนตามต่างจังหวัดตามไร่นาจะเห็น นกนางแอ่นบ้าน บินฉวัดเฉวียนกินแมลงตามท้องทุ่ง เป็นนกที่ส่งสัญญาณใกล้ถึงช่วงเวลาเกี่ยวข้าว และสำหรับบ้านที่มีต้นไม้ มีพื้นที่สวนอาจได้เห็นนกจับแมลงที่มีสีสันสวยๆ อย่าง นกกระเต็นน้อยสามนิ้ว นกอพยพที่อาจแวะมาทักทาย เติมความสดใส เป็นอีกส่วนหนึ่งบอกเล่าธรรมชาติที่มีสีสันมนต์เสน่ห์ของช่วงเวลานี้ “ปลายฝนต้นหนาว” ที่บอกเล่าผ่านนก
ผ่านการดูนก กิจกรรมคุณภาพที่ทำให้เราได้ใกล้ชิดและเข้าใจธรรมชาติยิ่งขึ้น
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
