เป็นไม้พุ่มสูงประมาณ 1-1.5 เมตร ล้มลุกลำต้นมีขนนุ่มปกคลุมอาจมีหนามเล็กๆ ส่วนบนจะแตกกิ่งก้านสาขาหนาทึบ ใบออกสลับกันรูปร่างค่อนข้างกลม โคนใบเบี้ยวใบแหลมริมขอบใบหยักหรือเป็นคลื่นหลังใบ ใต้ท้องใบมีขนนุ่มปกคลุม ขนาดของใบยาวประมาณ 2.5-7 นิ้ว ก้านใบยาวประมาณ 1 นิ้ว ดอกออกเป็นช่อหรือออกเป็นดอกเดี่ยวลักษณะของดอกมีสีม่วง กลีบดอกมี 5 กลีบ โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปกรวย ส่วนปลาย แยกจากกันเป็น 5 แฉก ปลายแหลม กลางดอกมีเกสรตัวผู้ 5 อัน และตัวเมีย 1 อัน อยู่ติดกับกลีบดอก ก้านเกสรและอับเกสรเป็นสีเหลือง ผลมีลักษณะกลมยาวมีสีเขียวอ่อน สีม่วงคล้ำ หรือเป็นสีขาว ผิวเปลือกจะเรียบเกลี้ยงเป็นมัน ตรงขั้วผลก็จะมีกลีบเลี้ยงสีเขียวติดอยู่ ภายในผลมีเมล็ดจำนวนมาก ขนาดเล็กกลมแบน
มะเขือยาว เป็นพืชที่ใช้ส่วนผล ในการบริโภค ใช้เป็นผักสด หรือประกอบ อาหารได้หลายชนิด อุดมไปด้วยวิตามินและแร่ธาตุที่จำเป็นสำหรับร่างกาย อย่างเช่น วิตามินเอ วิตามินบี 1 วิตามินบี 2 วิตามินบี 3 วิตามินบี 5 วิตามินบี 6 วิตามินบี 9 วิตามินซี วิตามินพี ธาตุแคลเซียม ธาตุเหล็ก ธาตุแมกนีเซียม ธาตุแมงกานีส ธาตุฟอสฟอรัส ซิงค์ สารไกลโคอัลคาลอยด์ และสารต้านอนุมูลอิสระอย่างเทอร์ปีน เป็นต้น และยังมีเกลือแร่ต่าง ๆ
มีสารช่วยต่อต้านอนุมูลอิสระ ช่วยยับยั้งการดูดซึมของคอเลสเตอรอลผ่านหนังลำไส้ได้ มีส่วนช่วยรักษาหลอดเลือดโลหิตและหัวใจให้เป็นปกติ ช่วยป้องกันการเกิดโรคความดันโลหิตสูง แคลเซียมจากมะเขือยาวช่วยบำรุงกระดูกและฟัน ช่วยป้องกันและรักษาโรคเลือดออกตามไรฟัน มีส่วนช่วยเสริมสร้างการทำงานของระบบประสาทและสมอง พัฒนาด้านความจำ ใช้เป็นยาแก้ปวด ด้วยการใช้ผลแห้งนำมาทำเป็นเม็ดยากินแก้อาการปวด ช่วยขับเสมหะ ด้วยการใช้ผลแห้งนำมาทำเป็นเม็ดยากิน
ใช้แก้อาการปวดฟัน ฟันผุ ด้วยการใช้ดอกแห้งหรือสดนำมาเผาให้เป็นเถ้าแล้วบดให้ละเอียด นำมาทาบริเวณที่ปวด หรือจะใช้ขั้วผลสดนำมาตำให้ละเอียดนำมาพอกหรือทาบริเวณที่เป็น ใช้รักษาแผลในช่องปาก ด้วยการใช้ขั้วผลสดนำมาตำให้ละเอียดแล้วนำมาพอกหรือทาบริเวณที่เป็นแผล ช่วยให้ระบบขับถ่ายทำงานได้อย่างเป็นปกติและสะดวก ใช้รักษาโรคบิดเรื้อรัง ถ่ายออกมาเป็นเลือด
มะเขือยาวมีสารโซลานีน ที่อาจส่งผลให้เกิดการอักเสบ และอาจทำให้อาการของโรคต่าง ๆ แย่ลง เช่น โรคข้ออักเสบ อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานที่แน่ชัดว่าสารโซลานีนที่มีปริมาณเล็กน้อยในมะเขือยาวจะทำให้อาการข้ออักเสบแย่ลง แต่หากสังเกตว่ามีอาการปวดข้อ ข้อต่อบวมหลังจากรับประทานมะเขือยาว ควรหยุดรับประทานและเข้าพบคุณหมอในทันที
อาการแพ้มะเขือยาวอาจพบได้น้อย สำหรับผู้ที่แพ้มะเขือยาวอาจสังเกตได้จาก ผื่น ลมพิษ ใบหน้าบวม อาการคัน และเสียงแหบ หลังจากรับประทานหรือสัมผัสกับมะเขือยาว.
