แมลงที่มีมนต์เสน่ห์ มีความสวยงามสดใสยามพบเห็น “ผีเสื้อ” หนึ่งในแมลงเด่นที่นอกจากปีกมีสีสันสวย เบื้องหลังความงามของผีเสื้อยังซ่อนความลับ บทบาทต่อระบบนิเวศ เชื่อมการเรียนรู้ธรรมชาติ ใกล้ชิดกันยิ่งขึ้น …
พาค้นเรื่องน่ารู้จากแมลงปีกสวย ชวนตามรอยผีเสื้อ ชม “สวนผีเสื้อกลางแจ้ง” นิทรรศการกลางแจ้งที่ถ่ายทอดองค์ความรู้เกี่ยวกับวงจรชีวิต การปรับตัวและบทบาทของผีเสื้อในระบบนิเวศ พื้นที่เรียนรู้จากธรรมชาติจริงในเส้นทางศึกษาธรรมชาติ ที่พิพิธภัณฑ์พระรามเก้า อพวช. เปิดให้เข้าเดินสำรวจสิ่งมีชีวิตรอบตัว สัมผัสคุณค่าความหลากหลายทางชีวภาพ ความมหัศจรรย์ของระบบนิเวศ
ทัศนัย จีนทอง นักวิชาการชำนาญการพิเศษ กองวิชาการสัตววิทยา สำนักวิชาการพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา อพวช.ให้ความรู้ พาค้นความลับผีเสื้อ แมลงที่มีมนต์เสน่ห์ สร้างแรงบัลดาลใจเชื่อมการเรียนรู้ธรรมชาติว่า ผีเสื้อเป็นแมลงมีเสน่ห์ที่หลายคนชื่นชอบและรู้จักกัน โดยมีอยู่มากมายหลายชนิดทั้ง ผีเสื้อกลางวันและผีเสื้อกลางคืน และในจำนวนนี้ ผีเสื้อที่มีอยู่มากมายหลายชนิด ส่วนใหญ่เป็นผีเสื้อกลางคืน แต่ด้วยสีสันสะดุดตาและโอกาสที่จะพบเห็นได้ง่ายเป็นช่วงเวลากลางวัน กลุ่มผีเสื้อกลางวันจึงเป็นที่รู้จักและได้รับการศึกษาอย่างกว้างขวาง
“ในความสวยงามของผีเสื้อ ก่อนมาเป็นผีเสื้อแสนสวย ผีเสื้อมีระยะไข่ ระยะหนอนผีเสื้อและดักแด้ อย่างช่วงหน้าฝนที่ชุ่มฉ่ำเวลานี้ ฝนเป็นปัจจัยสำคัญต่อการเจริญเติบโตของพืชอาหารของตัวหนอนผีเสื้อ ต้นไม้ใหญ่น้อยที่เป็นอาหารผีเสื้อจะงอกงามซึ่งเป็นความสัมพันธ์ระหว่างกัน”
ช่วงเวลานี้จึงเป็นช่วงจังหวะดีสำหรับการศึกษาธรรมชาติ รู้จักใกล้ชิดกับแมลงปีกสวยและยังเป็นความท้าทายที่จะได้พบกับผีเสื้อบางชนิดที่อาจไม่ได้พบเจอในช่วงฤดูร้อน หรือผีเสื้อที่ไม่ได้เห็นทั่วไปและนอกจากความสวยงาม การพบผีเสื้อหลายชนิดในพื้นที่ธรรมชาติยังบ่งบอกถึงความสมบูรณ์
นักวิชาการชำนาญการพิเศษ กองวิชาการสัตววิทยา คุณทัศนัยอธิบายเพิ่มในประเด็นนี้อีกว่า ผีเสื้อมีความสัมพันธ์กับพืชกับต้นไม้ ดังที่ทราบระยะตัวหนอน ผีเสื้อจะกินใบไม้เป็นอาหารเป็นส่วนใหญ่ หากพบผีเสื้อหลากหลายชนิดแสดงให้เห็นว่าบริเวณนั้นมีความหลากหลายของพืชอาหารค่อนข้างมาก มีความสมบูรณ์ เป็นดัชนีบอกเล่าความสมบูรณ์ของพื้นที่
“ผีเสื้อที่โบยบิน กางปีกสวยเล่นลม มีบางชนิดซ่อนพิษ แต่พิษที่ว่าไม่เป็นอันตรายกับมนุษย์ สามารถจับต้องได้ โดยสีสันสดใส สีดำ เขียว แดง หรือมีหนามเหล่านี้ใช้พลางตัว หลอกล่อศัตรู เป็นวิธีการป้องกันตัว ป้องกันศัตรู เป็นวิวัฒนาการของผีเสื้อทำให้ดำรงชีวิตอยู่ได้มาจนถึงปัจจุบัน”
สำหรับแมลงที่รู้จักกันที่มีมากสุดเป็น กลุ่มด้วง ที่ผ่านมามีการค้นพบชนิดและมีการจัดจำแนกกลุ่ม ซึ่งกลุ่มด้วงเป็นกลุ่มที่ใหญ่สุด มีจำนวนชนิดเยอะสุด ส่วนรองลงมาคือ ผีเสื้อ ผึ้ง ต่อ แตน มด เป็นสามอันดับใหญ่ของแมลงที่ไม่ใช่มากแค่จำนวนประชากร แต่มีจำนวนชนิดที่เยอะที่สุดในบรรดาชั้นของแมลงทั้งหมด
“ผีเสื้อบางชนิดกินพืชอาหารที่มีพิษ สะสมพิษไว้ในช่วงตัวหนอน และส่งต่อไปในระยะดักแด้ และตัวเต็มวัย ทำให้ไม่มีศัตรูมาวุ่นวาย แต่ก็มีผีเสื้อที่เลียนแบบพวกมีพิษ ทั้งสีสันก็ทำให้รอดชีวิต ไม่ถูกศัตรูรุกราน โดยเรื่องราวของผีเสื้อเหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นการปรับตัว หรือบทบาทของผีเสื้อในระบบนิเวศ ทั้งชื่นชมความสวยงามของแมลงปีกสวย สามารถเรียนรู้ใกล้ชิดได้จากสวนผีเสื้อที่อพวช.จัดสร้างขึ้นโดยเปิดพื้นที่ให้กับการเรียนรู้ธรรมชาติ”
พิพิธภัณฑ์พระรามเก้าจัดแสดงสวนป่าสองรูปแบบเป็น สวนป่าภายในอาคาร จัดจำลองน้ำตก ระบบนิเวศป่าในธรรมชาติให้ศึกษา เที่ยวชม ขณะที่อีกส่วนหนึ่งเป็น สวนป่าภายนอกอาคาร จำลองบรรยากาศให้สัมผัสกับธรรมจริง มีเส้นทางศึกษาธรรมชาติ ป่าชายเลน ป่าจาก พื้นที่ที่เชื่อมโยงกันเพื่อรักษาสมดุลธรรมชาติ ให้ศึกษาเที่ยวชม
จากเส้นทางศึกษาธรรมชาติที่ผ่านมาได้พัฒนาพื้นที่จัดทำ “สวนผีเสื้อ” เพิ่มการเรียนรู้ การเข้าถึงธรรมชาติที่ใกล้ชิดยิ่งขึ้น ทั้งนี้ ผีเสื้อเป็นแมลงที่หลายคนชื่นชอบและรู้จัก โดยนอกจากสวนผีเสื้อกลางแจ้ง ยังมี “โรงเรือนผีเสื้อ” อีกจุดเรียนรู้ที่จัดแสดงให้เห็นถึงความเป็นอยู่ของผีเสื้อ เห็นถึงเบื้องหลังความงามก่อนกลายเป็นผีเสื้อแสนสวย โดยที่สำคัญแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของธรรมชาติ
“ผีเสื้อเป็นสิ่งมีชีวิตที่ยังพบเห็นได้ง่าย มีอยู่ใกล้ตัวทั้งสวนที่บ้าน สวนสาธารณะ อีกทั้งมีวิธีที่ทำให้ผีเสื้อมีอยู่ในบ้านได้ อย่างเช่น การปลูกพืชอาหาร ปรับพื้นที่ให้เหมาะสม ฯลฯก็ทำให้มีผีเสื้อมาอยู่ใกล้ตัว ส่วนการจัดทำสวนผีเสื้อครั้งนี้ได้ศึกษาสำรวจหลายมิติ ทั้งชนิดผีเสื้อที่มีอยู่ในพื้นที่ พืชอาหาร ไม้ดอกที่ให้น้ำหวาน นำมาปลูกไว้”
แต่อย่างไรแล้วด้วยสภาพอากาศเปลี่ยนแปลง พื้นที่อาศัย พืชอาหารลดน้อยลง ผีเสื้อบางชนิดที่เคยบินให้เห็น จำนวนมากก็ลดลง แต่บางชนิดกลับมีเพิ่มขึ้น สวนผีเสื้อกลางแจ้งที่นี่นอกจากเป็นจุดเรียนรู้ผีเสื้อ ชวนสัมผัสใกล้ชิดธรรมชาติ ขณะเดียวกันนั้นในการจัดทำขึ้นก็มีความตั้งใจจะฟื้นฟูเพิ่มจำนวนผีเสื้อที่เคยมีอยู่ในพื้นที่กลับคืนมา
การออกแบบสวนผีเสื้อจึงเป็นห้องเรียนธรรมชาติที่มีชีวิตชีวา ในบริเวณสวนจึงมีทั้งโรงเลี้ยงผีเสื้อ โดยด้านในมีผีเสื้อตัวเต็มวัยให้ศึกษา ออกแบบโรงเลี้ยงผีเสื้อครบวงจร เพื่อให้ผู้มาชมเข้าใจผีเสื้อยิ่งขึ้น
“ในธรรมชาติไม่ว่าจะเป็นระยะตัวหนอน หรือเข้าดักแด้นั้นมีความเสี่ยงต่อศัตรูของพวกเค้า ที่สวนผีเสื้ออีกส่วนหนึ่งมีนิทรรศการจัดแสดงให้เรียนรู้เพิ่มเติม ส่วนถ้าเข้าไปชมด้านในนอกจากได้ใกล้ชิดกับผีเสื้อยังได้เรียนรู้ความลับผีเสื้อซึ่งมีไม่น้อยกว่า 30 ชนิด อาทิ ผีเสื้อกะทกรกธรรมดา ผีเสื้อหนอนคูนธรรมดา ผีเสื้อหนอนมะนาว ผีเสื้อหนอนใบรักธรรมดา ฯลฯ โดยแต่ละชนิดมีความสวยงาม มีสีสันสวยแตกต่างกัน”
นักวิชาการชำนาญการพิเศษ กองวิชาการสัตววิทยา คุณทัศนัยเล่าเพิ่มอีกว่า จากการเลี้ยงผีเสื้อที่ผ่านมา ผีเสื้อในกลุ่มนี้ค่อนข้างมีความทนต่อสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลง ปรับตัวได้ดี และมีประชากรค่อนข้างมาก อย่างเช่น ผีเสื้อกะทกรกธรรมดา สามารถวางไข่ได้จำนวนมาก ทั้งมีความน่าสนใจ มีสีสันโดดเด่น โทนสีค่อนข้างสวย อีกทั้งปีกหยักสวยงาม
สำหรับ ผีเสื้อเณร ที่รู้จักกันดีก็ยังมีให้เห็นในธรรมชาติ อีกทั้งมีผีเสื้อตัวจิ๋วๆ อย่างเช่น ผีเสื้อฟ้าดอกหญ้า ก็ยังพบเห็นได้บ่อย โดยพืชอาหารของเขาก็คือดอกหญ้า ผีเสื้อจะกินน้ำหวานจากดอกหญ้า ส่วน ผีเสื้อหางติ่งนางระเวง ผีเสื้อหนอนจำปีธรรมดา ในพื้นที่ชานเมือง หรือบริเวณนี้ก็ยังพบเห็นได้แต่อาจไม่มาก เช่นเดียวกับ ผีเสื้อหนอนคูน ซึ่งก็ลดปริมาณลง จากเดิมที่พบได้มาก แต่ปัจจุบันลดจำนวนลง แต่ก็ยังพอมีให้เห็นบ้าง
ด้วยที่ผีเสื้อภายในสวนมีหลายรูปแบบให้ศึกษาและใกล้ชิด ผีเสื้อนอกจากให้ความสวยงามชวนผ่อนคลายเมื่อได้ชม ทั้งให้แรงบัลดาลใจในด้านศิลปะ อีกด้านหนึ่งการศึกษาผีเสื้อมีความสำคัญบอกเล่าถึงการเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศได้ จากที่กล่าวผีเสื้อสัมพันธ์กับต้นไม้ ทั้งไม้ดอกและไม้ใบที่เป็นพืชอาหาร
“การพบเจอผีเสื้อหลากหลายชนิดแสดงให้เห็นถึงการมีต้นไม้ที่หลากหลาย จากที่ผีเสื้อมีความเฉพาะเจาะจงกับพืชอาหาร ตัวหนอนแต่ละชนิดกินพืชอาหารไม่เหมือนกันสิ่งเหล่านี้ยังบ่งบอกถึงความหลากหลายของพื้นที่ บอกถึงความสมบูรณ์ของธรรมชาติ
ผีเสื้อแต่ละชนิดกินพืชอาหารต่างกันไป มีความเฉพาะกลุ่ม ในส่วนนี้จึงทำให้มีข้อมูล ได้รู้จักและใกล้ชิดกับผีเสื้อยิ่งขึ้น ทั้งยังเชื่อมโยงถึงการเรียนรู้สิ่งที่เกี่ยวเนื่องกับผีเสื้อ ได้เห็นถึงความสัมพันธ์กับสิ่งต่างๆที่อยู่รอบตัวผีเสื้อและความสัมพันธ์ที่เกี่ยวเนื่องกับมนุษย์”
ผีเสื้อนอกจากให้ความสวยงาม ปีกมีสีสันสวย บทบาทของผีเสื้อยังมีอีกหลายมิติที่น่าศึกษา โดยบทบาทเด่นช่วงโตเต็มวัย ผีเสื้อ เป็นแมลงที่ช่วยผสมเกสร ช่วยการขยายพันธุ์พืช ผีเสื้อยังเป็นอาหารของสัตว์ปีกในห่วงโซ่อาหาร
ผีเสื้อยังมีบทบาทสำคัญต่อการเชื่อมโยงจินตนาการ สร้างกาเรียนรู้ สร้างความรักธรรมชาติ นักวิชาการผู้ศึกษาสำรวจผีเสื้อคุณทัศนัยอธิบายเพิ่มอีกว่า นอกจากความสวยงาม ลวดลายบนปีกผีเสื้อยังมีส่วนช่วยให้ผีเสื้ออยู่รอด อย่างเช่น ผีเสื้อบางชนิดมีจุดคล้ายกับตาของสัตว์ผู้ล่า
จุดตาเหล่านี้ดูปรกติเป็นความสวยงาม แต่จริงๆแล้ว มีบทบาทที่มากไปกว่านั้นคือ ช่วยหลอกศัตรู ทำให้ศัตรูเข้าใจผิดคิดว่าเป็นสัตว์ผู้ล่าจึงไม่มายุ่งเกี่ยวกับผีเสื้อ ผีเสื้อจึงปลอดภัย เป็นวิวัฒนาการการปรับตัวรูปแบบหนึ่งของผีเสื้อ ช่วยให้มีชีวิตรอดและจากลวดลายเหล่านี้ยังเป็นไอเดียส่งต่อจินตนาการ สู่งานดีไซน์ นำมาสร้างสรรค์งานศิลปะได้หลากหลาย
ส่วนผีเสื้อที่เคยมีอยู่แล้วหายไปยังบ่งบอกถึงการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ซึ่งต้องศึกษาต่อ การศึกษาทำให้เกิดการต่อยอดการเรียนรู้ โดยทั้งหมดบอกเล่าผ่านผีเสื้อ แมลงปีกสวยที่เติมความสดใส ความมีชีวิตชีวา แมลงที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศ
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
