มะยม ภาคอีสานเรียกว่า หมากยม ภาคใต้เรียกว่า ยม เป็นไม้ยืนต้น ขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูงประมาณ 3 – 10 เมตร ลำต้นตั้งตรง เปลือกต้นขรุขระสีเทาปนน้ำตาล แตกกิ่งที่ปลายยอด กิ่งก้านจะเปราะและแตกง่าย ใบประกอบ มีใบย่อยออกเรียงแบบสลับกันเป็น 2 แถว แต่ละก้านมีใบย่อย 20 – 30 คู่
ใบรูปขอบขนานกลมหรือค่อนข้างเป็นสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนปลายใบแหลม ฐานใบกลมหรือมน ขอบใบเรียบ ดอก ออกเป็นช่อตามกิ่ง ดอกย่อยสีเหลืองอมน้ำตาลเรื่อๆ ติดผลเป็นพวง ผลมีสามพูชัดเจน ผลอ่อนสีเขียว เมื่อแก่เปลี่ยนเป็นสีเหลืองหรือขาวแกมเหลือง เนื้อฉ่ำน้ำ เมล็ดรูปร่างกลม แข็ง สีน้ำตาลอ่อน 1 เมล็ด
คนไทยนิยมใช้ยอดอ่อน และใบอ่อนเป็นผัก กินกับขนมจีน ส้มตำ นอกจากนี้ยังใช้ทำลาบ และยำบางตำรับอีกด้วย ผลดิบของมะยมใช้ตำได้ และผลมะยม นำมากินได้หลากหลายรูปแบบ แม้แต่นำมาจิ้มเกลือกินเล่นก็ได้ ใช้ผลมะยมสุกที่นำมาตากแดด กินแทน ผลมะยมดอง อาจเลือกทำแยม หรือ เชื่อม ใช้ทำไวน์มะยม และคุณค่าทางด้านสุขภาพ ไม่ด้อยกว่าไวน์นำเข้าราคาแพงจากต่างประเทศ
นอกจากนี้ยังใช้ทำน้ำส้มสายชู กินดิบ หรือ ดองในเกลือ และน้ำส้มสายชู คนไทยจะเชื่อว่ามะยมเป็นพืชมงคล มีผลทางด้านโชคลาภ เมตตามหานิยมแล้ว ยังเชื่อว่าช่วยป้องกันและขจัดสิ่งชั่วร้ายได้ด้วย จึงนำมาใช้ในพิธีปัดรังควาน และใช้สำหรับพระสงฆ์ประพรมน้ำมนต์แทนหญ้าคาโดยนิยมใช้ใบมะยม (ทั้งก้าน) 7 ใบ มัดรวมกัน
สำหรับสรรพคุณมะยม แก้โรคผิวหนัง แก้ผดผื่นคัน ช่วยขับน้ำเหลืองให้แห้ง แก้ประดง ช่วยดับพิษเสมหะ แก้ไข้ทับระดู (ประจำเดือน) แก้ไข้ แก้ดับพิษไข้ ช่วยบำรุงประสาท แก้คัน แก้ไข้หัด แก้เหือด แก้อีสุกอีใส ช่วยขับเสมหะ แก้ไอ ใช่เป็นระบายท้อง แก้เลือดออกตามไรฟัน ใช้เป็นยาบำรุงเลือด ใช่บำรุงธาตุ ใช้เป็นยาอายุวัฒนะ ช่วยลดความดันโลหิต แก้พิษคัน แก้โรคในตา ช่วยชำระล้างในตา
ส่วน ราก นำมาต้มดื่ม แก้ไข้ รักษาโรคผิวหนัง ผื่นคัน ใบ ต้มอาบ แก้ไข้ เหือด หัด อีสุกอีใส แก้ผื่นคัน ตำรายาพื้นบ้าน ใช้ใบมะยม ผสมกับยาเขียว แก้ไข้ หรือผสมใบมะเฟือง ใบหมากผู้หมากเมีย ต้มอาบเพื่อรักษาอาการคันจากผื่น หรือตุ่ม ผล ประกอบด้วยแร่ธาตุและวิตามินหลายชนิด มีสารต้านอนุมูลอิสระ เสริมสร้างภูมิต้านทานของร่างกาย บรรเทาอาการจากหวัด แก้ไอ ขับเสมหะ ช่วยให้ชุ่มคอ ป้องกันเลือดออกตามไรฟัน มีฤทธิ์ระบายอ่อนๆ
การรับประทานผลมะยมปริมาณมากอาจทำให้ท้องเสียได้ เนื่องจากมีฤทธิ์ระบาย น้ำยางจากเปลือกรากมะยมเป็นพิษเล็กน้อย อาจทำให้มีอาการปวดท้อง ปวดศีรษะได้
