ในระบบการเลี้ยงโคนม “พืชอาหารสัตว์” ถือเป็นรากฐานสำคัญของการผลิต เพราะไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเป็นอาหารให้โคอิ่มท้องเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องโดยตรงกับสุขภาพ ระบบการเคี้ยวเอื้อง การย่อยอาหาร ตลอดจนประสิทธิภาพการผลิตของโค ดังนั้น การจัดการพืชอาหารสัตว์ตั้งแต่แปลงปลูกจนถึงการนำไปให้สัตว์กิน จึงเป็นเรื่องที่เกษตรกรไม่ควรมองข้าม
ข้อมูลจากงานเครือข่ายสัตว์พันธุ์ดีกรมปศุสัตว์ ศูนย์วิจัยและพัฒนาโคนม สำนักพัฒนาพันธุ์สัตว์ กรมปศุสัตว์ ชี้ให้เห็นว่า “อายุของพืชอาหารสัตว์” มีผลต่อทั้งผลผลิตน้ำหนักแห้งและระดับโปรตีน โดยเมื่ออายุประมาณ 30 วัน ให้ผลผลิตน้ำหนักแห้งราว 1,300–1,700 กิโลกรัมต่อไร่ และมีโปรตีนประมาณ 10–14% ขณะที่อายุ 45 วัน ผลผลิตเพิ่มเป็น 2,000–2,600 กิโลกรัมต่อไร่ โปรตีน 8–11%
เมื่อเข้าสู่อายุ 60 วัน ผลผลิตน้ำหนักแห้งเพิ่มเป็นประมาณ 2,600–3,200 กิโลกรัมต่อไร่ และมีโปรตีน 7–9% ส่วนอายุ 75 วัน ผลผลิตอยู่ที่ประมาณ 3,000–3,800 กิโลกรัมต่อไร่ โปรตีน 6–8% และเมื่ออายุ 90 วัน ผลผลิตเพิ่มเป็นประมาณ 3,200–4,000 กิโลกรัมต่อไร่ แต่ระดับโปรตีนลดลงเหลือประมาณ 5–7%
ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงโจทย์สำคัญของเกษตรกร นั่นคือ ยิ่งปล่อยให้พืชมีอายุมาก ผลผลิตน้ำหนักแห้งมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น แต่ระดับโปรตีนกลับลดลง ช่วงอายุประมาณ 45–60 วัน เป็นช่วงที่ให้ผลผลิตสูงและมีระดับโปรตีนเหมาะสม จึงเป็นอีกทางเลือกหนึ่งในการบริหารจัดการอาหารสัตว์ให้เกิดความสมดุล
นอกจากอายุแล้ว การพิจารณาว่า “ส่วนไหนของพืชให้อะไร” ก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน โดยโปรตีนพบมากบริเวณใบอ่อนและยอดอ่อน ขณะที่คาร์โบไฮเดรตพบในลำต้นและใบ ส่วนแร่ธาตุพบในบริเวณลำต้นและใบ และวิตามินพบในส่วนใบอ่อนและใบแก่ ดังนั้นการนำพืชอาหารสัตว์มาใช้จึงควรคำนึงถึงองค์ประกอบของต้นพืชโดยรวม ไม่ใช่เลือกเฉพาะส่วนใดส่วนหนึ่ง
อีกหนึ่งเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือ “ความยาวของชิ้นอาหาร” เพราะมีผลต่อการกระตุ้นการเคี้ยวเอื้อง หากชิ้นอาหารสั้นกว่า 1 เซนติเมตร อาจกระตุ้นการเคี้ยวเอื้องได้น้อยและเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะกระเพาะเป็นกรด ขณะที่ความยาว 1–2 เซนติเมตรให้ผลในระดับปานกลาง ส่วนช่วง 2–4 เซนติเมตร ถือว่าเหมาะสม ช่วยกระตุ้นการเคี้ยวเอื้องได้ดี และส่งผลดีต่อสุขภาพของโค
แต่หากชิ้นอาหารยาวมากกว่า 4 เซนติเมตร อาจกระตุ้นการเคี้ยวเอื้องมากเกินไป และทำให้โคกินอาหารได้น้อยลง ดังนั้น การสับพืชอาหารสัตว์จึงไม่ควรเน้นเพียงความสะดวกในการจัดการ แต่ควรคำนึงถึงขนาดชิ้นอาหารที่เหมาะสมกับระบบการกินและการย่อยของโคด้วย
ขณะเดียวกัน น้ำและสภาพแวดล้อมในการปลูก ก็เป็นปัจจัยสำคัญ หากมีน้ำเพียงพอ พืชสามารถเจริญเติบโตได้รวดเร็ว ขณะที่สภาพแห้งแล้งอาจทำให้การเจริญเติบโตชะลอตัว และส่งผลต่อคุณภาพของวัตถุดิบอาหารสัตว์
การผลิตอาหารโคนมที่ดีจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่า “ปลูกอะไร” แต่ต้องถามต่อว่า ปลูกแล้วเก็บเกี่ยวเมื่อใด ใช้ส่วนใดของต้น และสับให้มีขนาดเท่าไร เพราะทุกขั้นตอนล้วนมีผลต่อคุณค่าทางอาหารและสุขภาพของโค การบริหารจัดการอย่างเหมาะสมตั้งแต่แปลงหญ้าถึงรางอาหาร จึงเป็นอีกกุญแจสำคัญในการลดต้นทุน เพิ่มประสิทธิภาพการเลี้ยง และสร้างผลผลิตโคนมที่มีคุณภาพอย่างยั่งยืน.
