“หัตถกรรมจักสาน” เป็นหนึ่งในงานคราฟท์ที่มีมนต์เสน่ห์ มีเอกลักษณ์และด้วยความหลากหลายของวัสดุ “ไม้ไผ่” เป็นหนึ่งในวัสดุจักสานที่มีใช้มายาวนาน ทั้งสร้างสรรค์ได้หลากหลาย เป็นเครื่องใช้ เฟอร์นิเจอร์ นำมาตกแต่ง ฯลฯ ใส่ดีไซน์ได้หลายรูปแบบ นำเรื่องน่ารู้พาส่องประโยชน์ไม้ไผ่ รวมไปถึงงานคราฟท์จักสานที่ปัจจุบันสร้างสรรค์ สร้างความหลากหลายต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ใหม่ๆที่มีดีไซน์สวยงาม ทั้งนี้ “ไผ่” เป็นพืชที่มีศักยภาพใช้ประโยชน์ได้ค่อนข้างหลากหลาย แต่ละพันธุ์จะมีการนำมาใช้ประโยชน์ที่ต่างกันใน ด้านอาหาร นำหน่อไม้มาปรุง แปรรูปประกอบอาหาร เครื่องนุ่งห่ม นำไผ่มาแปรรูปเป็นเส้นใยทอเป็นผืนผ้า หรือการนำไผ่มาใช้ สร้างบ้านเรือนเป็นโครงสร้าง หรือ นำมาทำเป็นอุปกรณ์ของใช้ เฟอร์นิเจอร์ของตกแต่ง ฯลฯ ก็ต่างได้รับประโยชน์จากไผ่
การใช้ประโยชน์จากต้นไผ่ยังผูกพันกับวิถีไทยมายาวนาน ไม่ว่าจะนำมาเป็นเชื้อเพลิง เป็นภาชนะ เครื่องมืออุปกรณ์ ฯลฯ ซึ่งไผ่เป็นหนึ่งในพืชที่มีความน่ามหัศจรรย์ และมีความน่าสนใจหลายมิติ ทั้งนี้ “ไผ่มีคุณสมบัติโดดเด่นมีความเหนียว สามารถโค้งงอได้ดีนำมากลึงให้กลม หรือทำให้เป็นเส้นแบนใช้ในงานจักสานได้หลายลักษณะ และจากที่กล่าวการใช้ประโยชน์จากต้นไผ่ใช้ได้แทบทุกส่วน ทั้งเป็นโครงสร้างขนาดใหญ่ หรือ แม้แต่ส่วนที่ไม่ใช้ เหลือทิ้งยังนำมาแปรรูปใช้ประโยชน์ต่อได้อย่างคุ้มค่า”
สำหรับงานหัตถกรรม งานฝีมือในงานจักสานจะใช้ทั้ง ไผ่สีสุกซึ่งให้สีสวย ไผ่ปล้องยาว เป็นไผ่ที่มีความยาวของเส้นไผ่ในแต่ละปล้อง รวมถึง ไผ่นวล ซึ่งมีความนิ่มของเนื้อไผ่ทั้งมีสีสันสวย ฯลฯ นอกจากนี้จากข้อมูลหนังสืองานช่างฝีมือดั้งเดิม มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ กรมส่งเสริมวัฒนธรรมให้ข้อมูลเพิ่มไว้อีกว่า เครื่องจักสานไม้ไผ่เป็นหัตถกรรมเก่าแก่ของไทย ในอดีต
เครื่องจักสานไม้ไผ่อาจมีรูปแบบและลวดลายไม่ซับซ้อน เพราะวัตถุประสงค์สำคัญคือทำเพื่อใช้สอยจึงมีรูปแบบและลวดลายสอดคล้องกับการใช้สอย วัฒนธรรม และรสนิยมของกลุ่มชน เอกลักษณ์ของเครื่องจักสานไม้ไผ่ของไทย ประการหนึ่งคือ การสร้างลวดลายที่หลากหลาย ตั้งแต่ลายขัดซึ่งเป็นลายพื้นฐานและพัฒนาให้มีความงามควบคู่ไปกับการใช้สอย อย่างเช่น ลายขัดโปร่งยอนดอก ลายขัดกันเป็นตาโปร่งๆแล้วใช้ตอกเล็กๆสอดเข้าไป ทำให้เกิดดอกเล็กๆในตาโปร่งนั้น ลายสองเวียน คลี่คลายเป็น ลายสองเวียน ลายสองยืน ลายข้างกระแต ลายสาม ลายขัดเช่นเดียวกับลายสอง แต่เพิ่มตอกเป็นสามเส้น ฯลฯ”
งานจักสานบางชนิดยังแสดงให้เห็นภูมิปัญญาในการสร้างรูปแบบและลวดลายให้สอดคล้องกับวัฒนธรรม เช่น ก่องข้าว และกระติบข้าว ภาชนะสาหรับใส่ข้าวเหนียวนึ่งที่มีลักษณะพิเศษ การสานซ้อนกันสองชั้นจะช่วยให้ไอร้อนจากข้าวเหนียวนึ่ง ระเหยออกไปอย่างช้าๆ ทำให้ข้าวเหนียวนึ่งร้อนและอยู่ได้นาน
อีกทั้งตอกไม้ไผ่พับขัดกันเป็นห้าหรือหกมุมคล้ายดาวห้าแฉกหรือหกแฉก“เฉลว”ยังใช้ปักเป็นสัญลักษณ์เช่นปักเพื่อแสดงความเป็นเจ้าของ หรือปกป้องกันสิ่งไม่ดีไม่ให้เข้ามาในบริเวณที่ปักเฉลวไว้ อีกทั้งเครื่องจักสานไม้ไผ่ยังเป็นงานหัตถกรรมที่มีคุณค่าทางจิตใจ สะท้อนความรู้สึก ความสามารถ ความงามของช่าง มากด้วยคุณค่าทางปัญญาที่สร้างงานจักสานอย่างเหมาะสมกับการใช้สอยและวัฒนธรรมไทย โดยปัจจุบันยังต่อยอดสร้างสรรค์ผลงานที่มีความหลากหลาย ดีไซน์สวยงามบอกเล่าคุณค่าทางศิลปะ.
