ถอดบทเรียน PM2.5 วางหมากแก้ก่อนฤดูเผา

ปัญหาฝุ่นควัน โดยเฉพาะฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM 2.5 ที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพของคนทั่วโลก และประเทศไทยซึ่งปัญหานี้เรียกว่าเข้าขั้นวิกฤต ที่มีการคาดการณ์ได้ว่าในแต่ละพื้นที่ของประเทศจะเกิดขึ้นเมื่อไหร่ และเกิดขึ้นเพราะอะไร ซึ่งอีกไม่กี่เดือนในพื้นที่ภาคเหนือ ก็จะเข้าสู่ฤดูฝุ่น ดังนั้น สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) และเครือข่ายสภาลมหายใจ จึงจัดเวทีถอดบทเรียนหน้างานสู่นโยบายที่ทำได้จริง พร้อมส่งมอบข้อเสนอเชิงนโยบาย ยุทธศาสตร์การจัดการฝุ่นควัน PM2.5 จังหวัดภาคเหนือ

โดยในเวทีได้เปิดเผยข้อมูลว่า ฝุ่น PM 2.5 มีสาเหตุหลักมาจากการเผาทางการเกษตร การเผาของเครื่องยนต์ และฝุ่นข้ามพรมแดน ที่น่าสนใจคือ สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (NARIT) ศึกษาพบว่าจริง ๆ ที่ข้ามแดนมาไม่ใช่ฝุ่น แต่เป็นแก๊ส เช่น ไนโตรเจนออกไซด์ และซัลเฟอร์ออกไซด์ แล้วมาก่อตัวเป็นฝุ่น PM2.5 ในประเทศไทย อย่างไรก็ตามในต่างประเทศมีเครื่องมือตรวจวิเคราะห์ พัฒนาการของฝุ่น ที่ไทยสามารถนำมาปรับใช้ได้โดยไม่ต้องนับหนึ่งใหม่

นี่เป็นเพียงข้อมูลส่วนหนึ่งจากเวทีถอดบทเรียนฯ ซึ่ง ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และ รมว.อว. ระบุว่า การแก้ปัญหาฝุ่นฯ ต้องร่วมมือกันทุกภาคส่วน และตนก็มีความพร้อมในการทำงานร่วมกับทุกหน่วยงาน เพราะเข้าใจดีและมีการทำเรื่องป้องกันฝุ่น PM2.5 มาก่อนหน้านี้อยู่แล้ว และแม้ว่า ร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด ยังไม่ออกมา แน่นอนว่าจะต้องผลักดันต่อ แต่ระหว่างนี้สามารถประกาศเขตภัยพิบัติเพื่อจัดการได้ ควบคู่กับการใช้นวัตกรรมเครื่องมอนิเตอร์ฝุ่น ห้องความดันบวก ตลอดจนการรับซื้อเศษเหลือใช้ทางการเกษตร ไปจนถึงติดตั้งกล้องวิเคราะห์ข้อมูลฝุ่น ส่งข้อมูลเข้าวอร์รูมส่วนกลางก่อนกระจายให้พื้นที่เพป้าหมายใช้วางแผนป้องกัน แก้ไขปัญหา และอนาคตต้องทำการ “เปลี่ยนธรรมชาติให้เป็นเงิน” สำหรับคนที่ดูแลธรรมชาติได้ดี

ศ.ดร.ยศชนัน ยังระบุอีกว่า ในส่วนของผลกระทบทางด้านสุขภาพนั้น ก็จะมี สสส.ที่ทำเรื่องนี้อยู่ ซึ่งจากการทำงานร่วมกันมานาน เห็นว่า สสส. มีกลไกการทำงานที่มีพลังอยู่แล้ว โดยข้อเสนอวันนี้จะนำไปผลักดันต่อแน่นอน เพื่อให้ประชาชนได้มีอากาศที่สะอาดและมีคุณภาพชีวิตที่ดีต่อไป

ขณะที่ นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. เผยว่า วิกฤตฝุ่น PM 2.5 ใน 8 จังหวัดภาคเหนือตอนบนต้นปี 2569 ถือว่ารุนแรง โดยเฉพาะช่วงมี.ค.-เม.ย. มีพื้นที่สีแดง 22 พื้นที่ และเชียงใหม่ ทาง IQAir จัดให้เป็นเมืองใหญ่อันดับ 1 ของโลก ที่มีคุณภาพอากาศแย่ที่สุด สาเหตุมาจากไฟป่าตามฤดูกาล การเผาชีวมวล การเผาวัสดุทางเกษตรเพื่อเตรียมพื้นที่เพาะปลูก สภาพอากาศปิด ภาวะลมสงบ ภูมิประเทศเป็นแอ่งกระทะ รวมถึงมลพิษข้ามพรมแดน

ข้อมูลของกระทรวงสาธารณสุข ปี 2569 ประชาชนได้รับผลกระทบทางสุขภาพทั้งทางตรงและทางอ้อมมากกว่า 15 ล้านคน ฝุ่น PM 2.5 เป็นสาเหตุทำให้คนไทยเสียชีวิตถึง 7 หมื่นรายต่อปี สูงกว่าอุบัติเหตุทางถนนถึง 4 เท่า โดยภาคเหนือตอนบน พบผู้ป่วยโรคทางเดินหายใจและมะเร็งปอดสูงเป็นอันดับต้นๆ ของประเทศ ศูนย์วิจัยกสิกรไทยประเมินความสูญเสียทางเศรษฐกิจของภาคเหนือไม่ต่ำกว่า 1 หมื่นล้านบาทต่อปี

ทั้งนี้ที่ผ่านมา สสส. ร่วมกับภาคีเครือข่ายทำงานแก้ปัญหามลพิษทางอากาศที่เป็นรูปธรรม 4 มิติ คือ 1.ก่อตั้งและสนับสนุนสภาลมหายใจระดับพื้นที่ เปลี่ยนระบบการทำงานจากสั่งการส่วนกลางเป็นท้องถิ่น เกิดชุมชนต้นแบบ เช่น โมเดลบ้านดอยช้างก้อง จ.เชียงราย และแม่แจ่มโมเดลพลัส จ.เชียงใหม่ ที่ลดจุดความร้อนและพื้นที่เผาไหม้ได้ 2.พัฒนานวัตกรรมเกษตรไม่เผาและเศรษฐกิจหมุนเวียน คือการนำมาทำปุ๋ยสร้างรายได้แทนการเผา 3.พัฒนานวัตกรรมห้องปลอดฝุ่นชุมชนโดยไม่มีค่าใช้จ่าย 4.ขับเคลื่อนร่าง พ.ร.บ.บริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด พ.ศ. … เข้าสู่สภา

นพ.พงศ์เทพ ยังระบุอีกว่า อย่างไรก็ตาม การจะเอาชนะมิติที่ซับซ้อนนี้ จำเป็นต้องขยายบทเรียนหน้างาน ไปสู่นโยบายประเทศ จึงเป็นที่มาของการจัดงานประชุมครั้งนี้ ประการแรก ก็คือการสร้างพื้นที่ปลอดภัย แห่งการเรียนรู้เชิงระบบ คนทำงานได้เปิดอกแลกเปลี่ยนข้อมูลข้อเท็จจริง ก้าวข้ามการโทษกันและกัน และร่วมกันเข้าใจข้อจำกัดเชิงโครงสร้างของทุกฝ่าย ประการที่ 2 เพื่อพัฒนายุทธศาสตร์การขับเคลื่อนร่วมกัน ซึ่งมีทั้งสิ่งที่จะต้องทำ สิ่งที่ต้องปรับเปลี่ยน และก็สิ่งที่จะต้องหยุดทำ และประการที่ 3 เพื่อจัดทำและยื่นข้อเสนอเชิงนโยบายที่ปฏิบัติได้จริง ที่มีความสมดุลระหว่างสิทธิมนุษยชนด้านอากาศสะอาด กับความเป็นไปได้ในการปฏิบัติงานจริงของภาครัฐ ท้องถิ่น และวิถีชีวิตชุมชน

สุดท้าย นายชัชวาลย์ ทองดีเลิศ ประธานสภาลมหายใจเชียงใหม่ ได้ยื่น 5 ข้อเสนอต่อรองนายกฯ คือ

1.ปฏิรูปโครงสร้างบริหารจัดการ ปรับคำสั่งรัฐ และโมเดลพื้นที่ทดลอง โดยจัดตั้งโมเดล “ผู้ว่าฯ CEO Sandbox” ในจังหวัดวิกฤตคือเชียงใหม่ น่าน สระบุรี กรุงเทพฯ ให้อำนาจผู้ว่าฯ บูรณาการงบฯโดยใช้พื้นที่เป็นฐาน อนุมัติโครงการข้ามกระทรวง ตั้งหน่วยงานขับเคลื่อนเชิงยุทธศาสตร์เต็มเวลา

2.บังคับใช้มาตรฐาน Open Contracting Standard และ AI ตรวจสอบความโปร่งใสและการกระจายงบฯ เปิดเผยข้อมูลแผนชิงเผาและมลพิษอุตสาหกรรม และยกระดับระบบเฝ้าระวังด้วยกล้อง 5G และโดรนตรวจจับความร้อน 24 ชั่วโมง

3.ปฏิรูปเขตป่า สิทธิที่ทำกิน และยกระดับป่าชุมชน โดยเร่งรัดสมุด คทช. และขยับสู่ระบบสมุดสิทธิดิจิทัล รับรองสิทธิที่ทำกิน 1 ล้านไร่ใน จ.เชียงใหม่ ภายใน 3-5 ปี ขับเคลื่อนมาตรา 65 พ.ร.บ.อุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562 จัดทำกติกาการใช้ประโยชน์ป่าอนุรักษ์อย่างยั่งยืน และพัฒนาแบรนด์สินค้า GI ชุมชน ยกระดับป่าชุมชนเกรด C สู่เกรด A ตั้งเป้า 2 ล้านไร่ใน 5 ปี และจัดตั้งและฝึกอบรมชุดปฏิบัติการ “สิงห์ไฟ” ประจำ อปท.

4. นวัตกรรมกลไกการเงินเพื่อสิ่งแวดล้อม โดยออกพันธบัตรเชื่อมโยงความยั่งยืน วงเงิน 1,000-5,000 ล้านบาท ปรับโครงสร้างกองทุนไฟป่าและฝุ่นเชียงใหม่/กองทุน อบจ. 5.ด้านสิทธิมนุษยชน สุขภาพประชาชน การจัดการฝุ่นข้ามแดน โดยส่งเสริมนวัตกรรมคุ้มครองสุขภาพต้นทุนต่ำ จัดทำแผนยุทธศาสตร์และปฏิทินไฟป่า “แอ่งอากาศ” ข้ามเขตปกครอง และยกระดับกลไกความร่วมมือระดับประชาชนในแนวชายแดน เช่น แม่สาย เวียงแก่น แม่สะเรียง.