เพราะภาพถ่ายมีความสำคัญหลายมิติ นอกจากเป็นเครื่องมือสื่อสารสร้างความเข้าใจ เป็นบันทึกความทรงจำ ภาพถ่ายยังบอกเล่าเรื่องราว และถ่ายทอดเหตุการณ์ที่ยังเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาค้นคว้า…
การถ่ายภาพยังให้ความงาม ความเพลิดเพลิน เป็นศิลปะอีกแขนงที่มีมนต์เสน่ห์ ประเทศไทยมีประเพณี เทศกาล ความเชื่อความศรัทธาทางศาสนา ศิลปะการแสดง งานช่างฝีมือ ตลอดจนวิถีการดำเนินชีวิตของผู้คนที่สะท้อนอัตลักษณ์ ความงดงามของแต่ละภูมิภาค
ตลอดปีมีงานประเพณีและเทศกาลที่จัดขึ้นอย่างต่อเนื่องซึ่งมากด้วยเสน่ห์เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น การถ่ายภาพ การใช้ภาพถ่ายสื่อสารนอกจากสร้างการมีส่วนร่วมสืบรักษาประเพณีวัฒนธรรม ภาพถ่ายยังส่งเมสเสจเผยแพร่คุณค่าความสำคัญประเพณีในท้องถิ่น โดยที่ผ่านมากรมส่งเสริมวัฒนธรรมร่วมกับ สมาคมถ่ายภาพแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์ เชิญชวนส่งผลงานภาพถ่าย “ประเพณี 12 เดือนร้อยมุมมองวิถีไทย” ร่วมบอกเล่า บันทึกเทศกาลประเพณีไทยทั้งนี้ โกวิท ผกามาศ อธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม (สวธ.) กล่าวถึงการเผยแพร่เทศกาล ประเพณี บอกเล่าคุณค่าผ่านภาพถ่ายครั้งนี้ว่า ภาพหนึ่งภาพสื่อความหมายได้มากมาย ทั้งยังสื่อสาร สร้างการรับรู้บอกเล่าแปลผ่านภาษาได้อีกหลากหลายเช่นกัน
“ภาพถ่าย” เป็นหนึ่งในเครื่องมือสื่อสารที่มีพลัง สามารถบอกเล่าเรื่องราวทางวัฒนธรรม ถ่ายทอดความงดงามของแต่ละประเพณีและวิถีชีวิตของผู้คนในมุมมองที่แตกต่างกัน สื่อให้ผู้ชมได้สัมผัส สร้างประสบการณ์เรียนรู้ ซึ่งการประกวดเชิญชวนผู้รักการถ่ายภาพ ผู้สนใจวัฒนธรรมประเพณีร่วมบันทึก ถ่ายทอดมุมมองประเพณี เทศกาลทั่วประเทศ นอกจากเป็นการรวบรวมผลงานภาพที่มีคุณภาพสวยงามนำมาใช้เพื่อประชาสัมพันธ์ ร่วมอนุรักษ์สืบสานมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ยังเป็นการเผยแพร่คุณค่าสาระประเพณีไทยสู่นานาชาติ
“ภาพถ่ายสามารถนำมาสื่อสารบอกเล่าเรื่องวัฒนธรรมประเพณีงดงามของไทยให้ชาวต่างชาติได้รับรู้ได้ แม้จะเป็นเพียงภาพเดียว จากการประกวดภาพถ่ายครั้งนี้ซึ่งจะมีความต่อเนื่อง โดยจัดแบ่งเป็นสองครั้ง ในครั้งแรกจะเริ่มขึ้นจากนี้ถึงเดือนมิถุนายน และครั้งต่อไปจะมีขึ้นในเดือนกรกฎาคมถึงกันยายน โดยแต่ละเดือนมีเทศกาล ประเพณีเกิดขึ้นในภูมิภาคต่าง ๆ”
ภาพถ่ายครั้งนี้จึงมีความหลากหลาย บอกเล่าเทศกาลประเพณีของไทยทั้ง 12 เดือน นอกจากจะมีผลงานภาพถ่ายหลากหลายมุมมอง ภาพถ่ายยังนับเป็นบันทึกสำคัญ สื่อสารเล่าเรื่องให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น โดยจากที่กล่าวร่วมกับสมาคมถ่ายภาพแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ และศิลปินแห่งชาติ ฯลฯ ร่วมพิจารณาผลงานภาพถ่าย
สำหรับเทศกาล ประเพณีที่กำหนดเป็นรายชื่อการประกวด เป็นประเพณีที่ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ นับแต่ปีแรก ๆ จนถึงปัจจุบัน รวมถึงประเพณีที่ได้คัดเลือกเพิ่มซึ่งค้นเพิ่มได้จากเว็บไซต์สมาคมถ่ายภาพฯ โดยส่วนหนึ่งนำเรื่องน่ารู้เทศกาล ประเพณี ที่มีเอกลักษณ์ ถ่ายทอดวิถีไทยเป็นรายชื่อที่กำหนด โดยที่เพิ่งผ่านไป ประเพณีสงกรานต์ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งในการสนับสนุน “สงกรานต์ในประเทศไทย” ซึ่งเป็นรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมของไทยที่องค์การยูเนสโกได้รับเข้าสู่วาระการพิจารณาขึ้นทะเบียนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ซึ่งการประกวดมีส่วนส่งเสริม สร้างการรับรู้ การมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ สืบสานคุณค่าสาระ และเผยแพร่ความงดงามของประเพณีสงกรานต์ประเทศไทยสู่นานาชาติ
นอกจากประเพณีสงกรานต์ วันขึ้นปีใหม่ไทยซึ่งในแต่ละภูมิภาคมีเอกลักษณ์ มีความงดงาม และ ในช่วงฤดูร้อนต่อเนื่องฤดูฝน ช่วงแรกของการส่งผลงานภาพถ่ายยังมี ประเพณีแห่นางดาน จ.นครศรีธรรมราช ประเพณีกองข้าวศรีราชา จ.ชลบุรี ประเพณีแห่พญายมบางพระ จ.ชลบุรี ประเพณีปอยส่างลอง จ.แม่ฮ่องสอน เทศกาลอาหารอร่อยเมืองภูเก็ต ประเพณีบุญบั้งไฟ ภาคอีสานงานบวชนาคช้าง จ.สุรินทร์ ประเพณีเกี่ยวกับการทำขวัญข้าวทั่วประเทศ ฯลฯ
กองข้าวศรีราชา จังหวัดชลบุรี หนึ่งประเพณีท้องถิ่นที่จัดขึ้นในหลายอำเภอ จากข้อมูลมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมบอกเล่าเอกลักษณ์ประเพณีดังกล่าวว่า ประเพณีกองข้าวนิยมจัดขึ้นหลังวันสงกรานต์เป็นประจำทุกปี โดยเริ่มขึ้นเมื่อใดไม่มีหลักฐานปรากฏ ปัจจุบันประเพณีกองข้าว บางพื้นที่เลิกปฏิบัติโดยเท่าที่ยังมีปรากฏอยู่คือ เทศบาลเมืองศรีราชาซึ่งอนุรักษ์และฟื้นฟูประเพณี
“ประเพณีกองข้าวศรีราชา ตามที่ผู้สูงอายุได้ปฏิบัติสืบทอดกันมาช้านาน เมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนย้ายราศีเข้าสู่ปีใหม่ที่เรียกว่า สงกรานต์ ล่วงไปประมาณสามสี่วัน จะชักชวนเพื่อนบ้าน นำลูกหลานมารวมกันในเวลาแดดร่มลมตก อาหารคาวหวานและอาหารพื้นบ้าน นำไปรวมกันที่ชายทะเล
แต่ละบ้านแบ่งอาหารคนละเล็กละน้อยใส่กระทงใบตอง วางรวมกันบริเวณริมหาดเพื่อเซ่นไหว้ เชื่อว่าจะทำให้ชาวบ้านอยู่เย็นเป็นสุข ไม่มีโรคภัย และไม่เกิดภัยธรรมชาติ ฯลฯ” ปัจจุบันประกอบพิธีบวงสรวง เมื่อเสร็จพิธีก็ทำบายศรีสู่ขวัญ เป็นต้น
ประเพณีบุญบั้งไฟ หรือบุญเดือนหก อีกประเพณีที่สำคัญของชาวอีสานที่ถือปฏิบัติสืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยโบราณ จนได้มีการกำหนดไว้ในประเพณี 12 เดือน โดยในงานบุญบั้งไฟด้วยแรงศรัทธาจะร่วมแรงร่วมใจกันอย่างพร้อมเพรียง เป็นอีกหนึ่งประเพณีที่ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. 2556
“บั้งไฟปกติจะมีสามขนาด คือ บั้งไฟธรรมดา บั้งไฟหมื่นและบั้งไฟแสน โดยใช้ดินประสิวต่างกันไป บั้งไฟจะตกแต่งประดับประดาด้วยกระดาษสีสวยงาม ท่อนหัวและท่อนหางของบั้งไฟจะประกอบเป็นรูปต่าง ๆ ตามที่ต้องการ ส่วนมากจะเป็นรูปหัวพญานาค
เมื่อประดับประดาแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือ การแห่ ไปสมทบกับหมู่บ้านที่เป็นเจ้าภาพ โดยปกติบั้งไฟไม่ได้ทำเฉพาะหมู่บ้านใดหมู่บ้านหนึ่ง จะบอกบุญไปยังหมู่บ้านต่าง ๆ จะทำบั้งไฟมาร่วมด้วย เมื่อถึงเวลานัดหมาย ประมาณสี่ ห้าโมงเย็น ทุกขบวนทั้งหมู่บ้านที่เป็นเจ้าภาพและหมู่บ้านแขกจะแห่บั้งไฟเข้าไปบริเวณวัด”
ขบวนแห่บั้งไฟถือเป็นงานที่ยิ่งใหญ่และสำคัญ เป็นการแสดงออกถึงความสามัคคี ศิลปวัฒนธรรม ความสนุกสนานและความดีงาม ในขบวนจะมีการเซิ้งบั้งไฟและการละเล่นต่าง ๆ ที่แสดงถึงวิถีชีวิตของคนในท้องถิ่น เช่น การทอดแหหาปลา บางขบวนอาจมีการเล่นตลก โดยขบวนเซิ้งหลักจะแต่งตัวสวยงามแบบโบราณ และโดยปกติบุญบั้งไฟจะจัดเพียงสองวัน คือ วันรวม ซึ่งเรียกว่า วันโฮม เป็นวันแห่ขบวนบั้งไฟไปรวมกันและวันจุด คือ วันรุ่งขึ้นของวันโฮม เป็นต้น
งานบุญบั้งไฟประเพณีที่สะท้อนถึงปรัชญา ภูมิปัญญาและภูมิความดี สะท้อนให้เห็นวิถีการดำรงชีพของคนในท้องถิ่นที่ผูกพันอยู่กับการทำนาข้าว น้ำฝนอาศัยธรรมชาติเป็นหลัก ขณะเดียวกันชาวบ้านมีความเชื่อว่ามีสิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติสามารถบันดาลให้ธรรมชาติเป็นไปตามที่ต้องการได้
เมื่อถึงฤดูการทำนาจึงทำบั้งไฟไปจุด เพื่อบอกให้พญาแถนรับรู้ เพื่อที่พญาแถนจะบันดาลให้ฝนตกลงมา ให้มีนํ้าทำนา ในปัจจุบันงานบุญบั้งไฟมีบิดเบือนไปซึ่งควรที่คนรุ่นหลังตระหนักและสืบรักษาคุณค่ามรดกภูมิปัญญาที่เป็นแก่นแท้
ในเดือนกรกฎาคมถึงกันยายน มีประเพณี เทศกาลอีกไม่น้อยที่น่าสนใจ อาทิ ประเพณีแห่เทียนพรรษาทางบก ทางน้ำทั่วประเทศ ประเพณีตักบาตรดอกไม้เข้าพรรษา จ.สระบุรี ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ จ.เพชรบูรณ์ ประเพณีสลากย้อมเมืองลำพูน จ.ลำพูน ประเพณีสารทเดือนสิบภาคใต้ ประเพณีแข่งเรือทั่วประเทศ ฯลฯ ประเพณีที่มีเอกลักษณ์งดงาม อีกส่วนหนึ่งที่จะบอกเล่าผ่านภาพถ่าย ร่วมสืบรักษาเทศกาล ประเพณี
สืบสานแก่นคุณค่าความสำคัญ.
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
