“บรรจุภัณฑ์” นอกจากทำหน้าที่ปกป้องคุ้มครองสินค้าที่บรรจุอยู่ภายในไม่ให้เสียรูป คงสภาพ บรรจุภัณฑ์หรือ Packaging ดีไซน์สวยๆ ยังช่วยส่งเสริมสินค้า ดึงดูดความสนใจผู้บริโภค ดึงดูดสายตา ส่งผลต่อการตัดสินใจ ทั้งยังให้ข้อมูลสิ่งที่บรรจุอยู่ภายใน
ในยุคที่ผู้บริโภคให้ความสำคัญกับสิ่งแวดล้อม “บรรจุภัณฑ์จากธรรมชาติ” ได้รับการตอบรับ ไม่เพียงตอบโจทย์ด้านความยั่งยืน แต่ยังสะท้อนอัตลักษณ์ บอกเล่าวัฒนธรรมซึ่งสื่อสารเล่าเรื่องผ่านบรรจุภัณฑ์นำไปสู่การเพิ่มมูล นำเรื่องน่ารู้บรรจุภัณฑ์ ชวนโฟกัสบรรจุภัณฑ์ธรรมชาติ ค้นแนวโน้มในอนาคต โดย ดร.ประภาพร ร้อยพรมมา รองผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนา อาจารย์ประจำสาขาวิชาเทคโนโลยีการพิมพ์ หลักสูตรการพิมพ์ดิจิทัลและออกแบบบรรจุภัณฑ์ คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลกรุงเทพ ให้ความรู้ประเด็นนี้ว่า ปัจจุบันบรรจุภัณฑ์มีหลากหลายรูปแบบ มีดีไซน์สวย ทั้งมีนวัตกรรม มีการวิจัยพัฒนาอย่างต่อเนื่อง
บทบาทบรรจุภัณฑ์นอกจากช่วยปกป้อง คุ้มครอง ห่อหุ้ม ป้องกันสินค้า อาหาร ไม่ให้เกิดความเสียหาย บรรจุภัณฑ์ยังบ่งบอกประชาสัมพันธ์ หน่วยงาน องค์กร บอกเล่าสตอรี่ผลิตภัณฑ์ ให้ข้อมูลรายละเอียดสินค้า ผลิตภัณฑ์ต่างๆ ทั้งสร้างการจดจำ
จากที่ผ่านมาที่ทำงานวิจัยให้คำปรึกษากับชุมชนในด้านบรรจุภัณฑ์การทำงานมีกระบวนการนับแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ ถึงปลายน้ำ อย่างกรณีที่เคยให้คำปรึกษากับชุมชนเพชรบุรีซึ่งมีผลผลิตกล้วยหอมทองเป็นผลผลิตเด่นของชุมชน มองตั้งแต่การเริ่มต้นการใช้วัสดุที่เป็นอีโคในท้องถิ่น
ไม่ว่าจะเป็น ต้นกล้วย กาบกล้วย ใบกล้วย เพื่อนำมาสร้างให้เกิดการเป็นมิติของบรรจุภัณฑ์ สร้างเอกลักษณ์ให้กับชุมชน เราเริ่มจากการใช้เศษวัสดุเส้นใยกล้วยนำมาแปรรูป ดึงเส้นใยไปทอผ้าและนำกลับมาใช้เป็นบรรจุภัณฑ์ โดยอัดขึ้นรูปอีกครั้งฯลฯ การทำงานลักษณะนี้จะได้ทั้งกระบวนการ รวมถึงลด Waste ในชุมชนลงด้วย
“บรรจุภัณฑ์จากกาบกล้วยที่ผ่านมาหลายประเทศให้ความสนใจ ใช้เป็นบรรจุภัณฑ์แทนที่พลาสติก นอกจากความโดดเด่นการย่อยสลาย ยังชูให้เห็นถึงการให้ความสำคัญสิ่งแวดล้อม โดยจากที่กล่าวนอกจากบทบาทรองรับ หรือปกป้องอาหาร สินค้า ยังทำหน้าที่ประชาสัมพันธ์องค์กร โดยเฉพาะ บรรจุภัณฑ์ที่เป็นวัสดุจากธรรมชาติ บอกเล่าความยั่งยืน ความปลอดภัย และยังเป็นเทรนด์ของกระแสโลกในปัจจุบัน”
รองผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนา อาจารย์ประจำสาขาวิชาเทคโนโลยีการพิมพ์ หลักสูตรการพิมพ์ดิจิทัลและออกแบบบรรจุภัณฑ์ ดร.ประภาพร อธิบายอีกว่าสำหรับวัสดุที่นำมาสร้างสรรค์บรรจุภัณฑ์ในปัจจุบัน มีความหลากหลาย รวมถึงมีความนิยมนำวัสดุการเกษตร เช่น กล้วย มันสำปะหลัง อ้อย ผักตบชวา นำมาใช้รวมถึงการนำวัสดุเหล่านี้มามิกซ์รวมกับสารเคลือบ ทำให้เกิดการสะท้อนน้ำ ทำให้มีคุณสมบัติการเก็บรักษา หรือการใช้งานของบรรจุภัณฑ์ที่ดีขึ้น สามารถย่อยสลายได้เร็ว เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
หากย้อนไปที่ บรรจุภัณฑ์ครั้งอดีต บรรจุภัณฑ์ของคนไทยดั้งเดิมที่ชัดเจนจะใช้วัสดุธรรมชาติ ใช้ ใบตอง นำมาพับ สาน ทำเป็นกระทง นำมาห่อหุ้มให้มีความคงทน หรือสร้างรูปลักษณ์ลวดลาย เพื่อให้เกิดมูลค่ากับสินค้า อีกทั้งยังมี ใบสัก ใบพืชต่างๆ ที่มีความเหนียว ใช้เป็นบรรจุภัณฑ์ ช่วยปกป้องไม่ให้เกิดความเสียหาย ช่วยกักเก็บความชื้น รักษาคุณค่าของสินค้า อย่างเช่น สินค้าเกษตร ผักพื้นบ้าน นำใบกล้วย ใบสัก นำมารองรับ ห่อหุ้ม นอกจากช่วยให้ไม่ช้ำ ยังรักษาความสดใหม่ เป็นต้น โดยเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของบรรจุภัณฑ์ที่มีใช้มาแต่ดั้งเดิม จวบจนพัฒนาต่อยอดกระทั่งมาถึงปัจจุบัน
“ ปัจจุบันในเรื่องของบรรจุภัณฑ์พัฒนไม่หยุดนิ่ง มีนวัตกรรม มีเทคนิคการขึ้นรูป เพื่อให้มีความคงทน มีรูปแบบ สีสันสวยงามและมีความหลากหลายมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นบรรจุภัณฑ์จากชานอ้อย บรรจุภัณฑ์จากมันสำปะหลัง หรือวัสดุธรรมชาติต่าง ๆ มีบรรจุภัณฑ์แอคทีฟ สมาร์ทแพคเกจจิ้ง เพิ่มประสิทธิภาพในการปกป้องสินค้า ยืดอายุการใช้งาน และสร้างประสบการณ์ที่ดีแก่ผู้บริโภค”
นอกจากวัสดุจากธรรมชาติ ยังมี แก้ว พลาสติก กระดาษ ฯลฯ ที่นำมาสร้างสรรค์บรรจุภัณฑ์ ส่วนที่พูดถึงบรรจุภัณฑ์ธรรมชาติด้วยที่เป็นเทรนด์ในปัจจุบันและอนาคตที่จะเกิดขึ้น และอีกเหตุผล ประเทศไทยเราเป็นประเทศที่มีการเกษตรค่อนข้างมาก ทำให้มีวัสดุเหลือใช้เหล่านี้ที่นำมาสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ ทั้งสร้างความยั่งยืนให้กับกับสิ่งแวดล้อมได้
“จากที่กล่าวการทำงานวิจัยทำให้มีโอกาสได้เข้าไปช่วยชุมชน โดยหลักๆ ในเรื่องของบรรจุภัณฑ์ จะมีการนำใบไม้ หรือใบพืชที่มีอยู่ในท้องถิ่น นำมาขึ้นรูปนำมาพับ นำมาห่อ ม้วน ฯลฯ และเพิ่มเติมด้วยการใช้สารเคลือบ เพื่อให้เกิดการสะท้อนน้ำ หรือเคลือบเพื่อไม่ให้เกิดการซึมผ่าน โดยสารเคลือบที่ใช้เป็นฟู้ดเกรดมีความปลอดภัย โดยนำมาผลิตเป็นจาน หรือภาชนะ สร้างอัตลักษณ์ให้กับท้องถิ่น ชุมชน
อีกส่วนหนึ่งนำมา แปรรูป เช่น เส้นใยกล้วย เส้นใยผักตบ หรือเส้นใยจากมันสำปะหลัง ฟางข้าว ฯลฯ นำมาขึ้นรูปเป็นบรรจุภัณฑ์ สำหรับใบไม้ที่ใช้ ส่วนใหญ่เป็น ใบตอง ใบสัก หรือพืชที่มีเส้นใยมีความเหนียวมากๆ รวมถึงพืชในท้องถิ่นที่มีลักษณะใบใหญ่ๆ ใบบัวก็นำมาใช้ได้ ฯลฯ” โดยนำมาเป็นภาชนะที่มีจุดเด่นในการย่อยสลายง่าย ทำให้ง่ายในการกำจัด เป็นความยั่งยืนอย่างหนึ่ง และสามารถสร้างอาชีพให้กับชุมชนได้ด้วย”
ผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบผลิตภัณฑ์และพัฒนาบรรจุภัณฑ์ ดร.ประภาพร ให้ความรู้เพิ่มอีกว่าแม้จะเป็นวัสดุจากธรรมชาติ แต่สามารถดีไซน์ความสวยงาม เพิ่มลวดลายที่โดดเด่นได้ อย่าง บรรจุภัณฑ์จากกล้วยหอมทอง สามารถนำมาทำเป็นกล่องและ ปั้มลายลงบนวัสดุ หรือใช้การถักสาน การพับ นำไปขึ้นรูปอีกครั้ง ลวดลายที่เกิดขึ้นจะมีความวิจิตร ดึงดูดสายตา ให้ความสวยงาม ทั้งยังบอกเล่าเรื่องราวท้องถิ่นชุมชน แต่อย่างไรแล้วบรรจุภัณฑ์ลักษณะกนี้จะตามมาด้วยเรื่องของต้นทุนการผลิต
“บรรจุภัณฑ์ธรรมชาติในความโดดเด่นเป็นเรื่องของการย่อยสลาย กำจัดได้ง่ายเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และด้วยความเป็นธรรมชาติในด้าน สีสัน แม้จะมีความเฉพาะตัว แต่ปัจจุบันก็มีเทคโนโลยีโดยใช้สีธรรมชาตินำมาเพิ่มความโดดเด่น ปรับแต่งย้อม ซึ่งผลลัพธ์ที่ได้กลายเป็นสีพิเศษ โดยยังคงความเป็นธรรมชาติ”
สำหรับวัสดุใหม่ๆที่นำมาสร้างสรรค์ และที่เกี่ยวเนื่องกับบรรจุภัณฑ์ก็มีมากขึ้น อย่างเช่น หมึกพิมพ์ที่มีส่วนผสมจากถั่วเหลืองเป็นมิตรกับผู้บริโภคและสิ่งแวดล้อม หรือ วัสดุจากเส้นใยธรรมชาติอย่าง ไผ่ นำมาเป็นบรรจุภัณฑ์แทนฟิล์ม เป็นต้น
“บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติที่ศึกษาวิจัย อย่าง ผักตบชวา สามารถนำมาพัฒนาได้หลากหลาย ทั้งเป็นวัสดุรับแรงกระแทก นำมาขึ้นรูปทำเป็นภาชนะ ดีไซน์ได้หลากหลาย หรืออย่าง กล้วยหอมทอง ที่กล่าวมา สร้างสรรค์ได้ค่อนข้างครบวงจร ไม่ว่าจะเป็นการพัฒนาผลิตภัณฑ์ เช่น แป้งกล้วย เส้นใยกล้วยที่นำมาทอผ้า หรือกล้วยแปรรูปต่างๆ
ขณะเดียวกันต่อยอดมาที่บรรจุภัณฑ์และภาชนะที่มีความโดดเด่นเฉพาะของชุมชน ทั้งออกแบบให้ด้านหลังบรรจุภัณฑ์มีคิวอาร์โคด สกรีนด้วยสีธรรมชาติให้รายละเอียดกับผู้บริโภค โดยบรรจุภัณฑ์กล้วยที่กล่าวมาเป็นงานวิจัยของมหาวิทยาลัยทำงานร่วมกับชุมชนที่จังหวัดเพชรบุรี ต่อยอดผลิตภัณฑ์ และสร้างอัตลักษณ์ให้กับชุมชน
นอกจากนี้ยังมี พืชอีกหลายชนิดที่มีศักยภาพในการนำมาทำภาชนะ หรือบรรจุภัณฑ์ ทั้งสร้างสรรค์ดีไซน์สวยได้ ไม่ว่าจะเป็น กากอ้อย ฟางข้าว หรือแกลบ ฯลฯ ก็มีการนำมาพัฒนาต่อยอด สามารถนำมาสร้างสรรค์เป็นบรรจุภัณฑ์เฉพาะถิ่น สร้างเอกลักษณ์ อัตลักษณ์ให้กับชุมชน รวมถึงเพิ่มมูลค่าให้กับสินค้า มีสตอรรี่บอกเล่าเรื่อง สร้างความประทับใจ ดึงดูดใจ เพิ่มการตัดสินใจการซื้อเพิ่มขึ้น
จักรวาลของบรรจุภัณฑ์ยังคงเดินหน้าต่อไป ตราบใดที่ยังมีการใช้ ในเรื่องของบรรจุภัณฑ์จะพัฒนาต่อเนื่องไป มีเทคโนโลยีใหม่ๆ ไม่ว่าจะเป็นในเรื่องของระบบการพิมพ์บรรจุภัณฑ์ การสร้างบรรจุภัณฑ์ วัสดุใหม่ๆ หรือเทคโนโลยีที่จะใช้รองรับกับอนาคต
บรรจุภัณฑ์ยังคงเป็นพื้นที่แห่งการสร้างสรรค์ สร้างการเรียนรู้ที่น่าสนใจ น่าติดตาม
พงษ์พรรณ บุญเลิศ
