เป็นไม้ต้นสูงได้ถึง 8 เมตรมียางสีดำ ใบเป็นใบเดี่ยว รูปรี กว้าง 5-7.5 ซม. ยาว 10-15 ซม. โคนและปลายใบมน ขอบใบเรียบ แผ่นใบเกลี้ยง เหนียว และเป็นคลื่นเล็กน้อย เส้นใบด้านล่างนูนเป็นร่างแหชัดเจน ก้านใบยาว 1-3 ซม. ดอกสีเขียวแกมเหลือง ออกเป็นช่อสั้นบริเวณปลายยอด มีขนสีน้ำตาลแดงปกคลุม ดอกย่อยขนาดผ่าศูนย์กลาง 3.5 มม. เกสรผู้ 10 อัน ผลสีม่วงแดง รูปไต ขนาด 1-2 ซม. ผิวเกลี้ยง
มะม่วงหัวแมงวันถูกนำมาใช้ประโยชน์ในรูปแบบต่างๆ มากมาย เช่น ผลสุกของมะม่วงหัวแมงวัน มีรสหวาน ในชนบทจึงมีการนำมาใช้รับประทานเล่นได้ (หากรับประทานมากเกินไปอาจระคายเคืองในลำคอ) ยังมีการนำยอดอ่อนและดอกอ่อนมารับประทานเป็นผักจิ้มน้ำพริก
นอกจากนี้ยังมีประโยชน์และสรรพคุณมะม่วงหัวแมงวัน ใช้เป็นยาฝาดสมานแก้ไข้ แก้ร้อนใน แก้กามโรค แก้ท้องผูก เป็นยาถ่ายอย่างแรง เป็นยาระบาย แก้ท้องร่วง แก้อาการท้องเดิน รักษาโรคผิวหนัง แก้ท้องแน่น ขับเสมหะ แก้น้ำดี แก้อักเสบจากพืชพิษ แก้ไอแก้หอบหืด รักษางู และแมลงสัตว์กัดต่อย ป้องกันแบคทีเรีย
เนื้อไม้มีความแข็งแรงมีสีน้ำตาลปนเทา สามารถนำมาใช้ทำเครื่องใช้ไม้สอยต่างๆ เช่น ทำกล่องลังใส่สิ่งของใช้ทำเฟอร์นิเจอร์ตกแต่งบ้าน ต่างๆ หรือ นำใช้ในงานก่อสร้าง เช่น ประตู หน้าต่าง เสา และรั้วได้ ส่วนใบและเปลือกต้นสามารถนำมาใช้เป็นสีย้อมผ้าได้โดย ใบใช้ผสมกับน้ำปูนใส จะให้สีน้ำตาล เช่นเดียวกันกับเปลือกต้นและใบผสมกับโคลนจะให้สีม่วงเทา
